Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Łodzi

UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 23 października 2019 roku, sygn. akt I Ns 769/17, Sąd Rejonowy dla Łodzi – Widzewa w Łodzi:

1.  stwierdził, iż spadek po J. K., synu R. i B., zmarłym 5 listopada 2014 roku w Ł., ostatnio stale zamieszkałym w Ł. na podstawie ustawy nabyła żona Z. K. z domu J. (córka A. i M.) oraz dzieci: J. S. (1) z domu K. (córka J. i Z.) i G. K. (syn J. i Z.) – każde z nich po 1/3 części spadku;

2.  stwierdził, iż spadek po Z. K. z domu J., córce A. i M., zmarłej 12 stycznia 2017 roku w Ł., ostatnio stale zamieszkałej w Ł. na podstawie ustawy nabyły dzieci: J. S. (1) z domu K. (córka J. i Z.) i G. K. (syn J. i Z.) – każde z nich po 1/2 części spadku każde z nich z dobrodziejstwem inwentarza;

3.  stwierdził, że na podstawie testamentu notarialnego Z. K. z dnia 7 sierpnia 2013 roku, otwartego i ogłoszonego w dniu 24 stycznia 2018 roku przed Sądem Rejonowym dla Łodzi Widzewa w Łodzi w sprawie o sygn. akt I Ns 769/17 przedmiot zapisu windykacyjnego:

a) udział stanowiący majątek osobisty w wysokości 1/9 (jednej dziewiątej) w prawie własności nieruchomości stanowiącej działkę zabudowaną nr (...) położoną w Ł. przy ulicy (...) o powierzchni 0,0523 ha, dla której Sąd Rejonowy dla Łodzi Śródmieścia w Łodzi prowadzi księgę wieczystą KW nr (...) nabyli: syn G. K. (syn J. i Z.) oraz wnuki: M. K. (1) (córka G. i B.) i M. K. (2) (syn G. i B.) – każdy po 1/3 (jednej trzeciej) części;

b) udział przysługujący Z. K. w wyniku jej śmierci w udziale objętym ustawową wspólnością majątkową małżeńską z J. K., w wysokości 3/9 (trzech dziewiątych) w prawie własności nieruchomości stanowiącej działkę zabudowaną nr (...) położoną w Ł. przy ulicy (...) o powierzchni 0,0523 ha, dla której Sąd Rejonowy dla Łodzi Śródmieścia w Łodzi prowadzi księgę wieczystą KW nr (...) nabyli wnuki: M. K. (1) (córka G. i B.) i M. K. (2) (syn G. i B.) – każdy po 1/2 (jednej drugiej) części;

c) udział przysługujący Z. K. w wyniku jej śmierci w udziale objętej ustawową wspólnością majątkową małżeńską z J. K., stanowiącej działkę zabudowaną nr (...) (dawniej numer 292) położonej w W. nr 49, gminie Z., dla której nie ma prowadzonej księgi wieczystej ani zbioru dokumentów, nabyli: syn G. K. (syn J. i Z.) w 2/10 (dwóch dziesiątych) części oraz wnuki: M. K. (1) (córka G. i B.) i M. K. (2) (syn G. i B.) – każdy po 4/10 (cztery dziesiąte) części;

4.  zasadził od uczestników G. K., M. K. (2) oraz M. K. (1) na rzecz wnioskodawczyni J. S. (1) kwoty po 129 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania;

5.  stwierdził, że w pozostałym zakresie każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.

Powyższe rozstrzygniecie zapadło w oparciu o poczynione przez Sąd Rejonowy ustalenia faktyczne, z których wynika, że:

J. K. zmarł w dniu 5 listopada 2014 roku w Ł., gdzie ostatnio stale zamieszkiwał. W chwili śmierci pozostawał w związku małżeńskim z Z. K.. Zawierał jeden związek małżeński. Miał dwoje dzieci: córkę J. S. (1) (z domu K.) i syna G. K., nie miał innych dzieci pozamałżeńskich, ani przysposobionych.

Syn spadkodawcy G. K. posiada dwoje dzieci: M. K. (1) oraz M. K. (2).

J. K. pozostawił po sobie testamenty.

W testamencie z dnia 13 maja 2010 roku sporządzonym w formie aktu notarialnego J. K. nie powołał nikogo do spadku, ustanowił natomiast zapisy zwykłe.

W testamencie z dnia 23 marca 2011 roku sporządzonym w formie aktu notarialnego J. K. odwołał wszystkie swoje dotychczasowe testamenty, w tym testament sporządzony w dniu 13 maja 2010 roku.

W testamencie z dnia 7 sierpnia 2013 roku sporządzonym w formie aktu notarialnego J. K. nie powołał nikogo do spadku, ale ustanowił zapisy windykacyjne na rzecz syna G. K. i wnuków M. K. (2) i M. K. (1).

Na oryginale testamentu J. K. z dnia 7 sierpnia 2013 roku znajduje się tuszowy odcisk palca, zaś obok odręczny zapis „J. K. – wypisała A. K. J. K. oświadczył, że pisać nie może wobec czego na akcie tym przyłożył tuszowy odcisk kciuka prawej dłoni, obok którego jego imię i nazwisko wpisała osobiście (…) A. K. wpisując w dalszym ciągu swoje imiona i nazwisko”. Akt notarialny był przygotowany przez asesora notarialnego A. K. w siedzibie kancelarii. Pod aktem widnieje podpis notariusza T. Ś..

Do notariusza w dniu 13 maja 2010 roku Z. i J. K. pojechali razem z synem G. K., który umówił ich na spotkanie i zawiózł na miejsce. Kiedy Z. i J. K. odwołali swoje testamenty aktem notarialnych z dnia 23 marca 2011 roku, G. K. zerwał relacje z rodzicami. Miał do nich żal, bo zajmował się działką w W. i im pomagał.

Od początku 2012 roku stan psychiczny J. K. pogorszył się – gubił rzeczy, mylił się w rozpoznawaniu osób, miał problemy z pamięcią, niekiedy nie chciał się golić ani przebierać. Z domu wychodził rzadko, żona obawiała się, że nie wróci.

Od 2013 roku G. K. ponownie zaczął odwiedzać rodziców. W dniu 7 sierpnia 2013 roku zawiózł rodziców do notariusza w celu sporządzenia testamentu. Prosił rodziców, aby majątek został rozdzielony między niego i jego dzieci. Testamenty zostały okazane J. S. (1) do przeczytania.

W (...) córka J. S. (1) udała się z ojcem do Przychodni (...). Leczenie zostało przerwane ze względu na stanowisko Z. K.. Na trzy miesiące przed śmiercią J. K. przebywał z zakładzie opieki zdrowotnej.

J. S. (1) otrzymała od rodziców wkład na mieszkanie oraz pieniądze zgromadzone przez Z. K. na koncie oszczędnościowym.

J. K. w 2003 roku był diagnozowany w Szpitalu im. (...) z uwagi na nadciśnienie tętnicze, angiopatię i miażdżycę uogólnioną, zaś w Szpitalu w P. ze względu na zmiany zwyrodnieniowe odcinka szyjnego, zawroty głowy i chorobę wieńcową.

W kwietniu 2013 roku został zarejestrowany w (...) na ul. (...) w Ł.. Rozpoznano u niego otępienie w przebiegu choroby A.'a na poziomie umiarkowanym/ciężkim. Pacjent stawił się jeszcze raz na badanie w dniu 7 maja 2013 roku.

W dniu 9 lipca 2014 roku był hospitalizowany w Szpitalu (...) – przywieziony przez zespół ratowniczy Pogotowia (...) z powodu częstego przewracania się w domu. Z pacjentem nie można było nawiązać logicznego kontaktu. W dniu 11 września 2014 roku J. K., w obecności syna G. K., został przyjęty do ZOZ (...). J. K. nie był w stanie się podpisać – złożył odcisk palca na oświadczeniu o wyrażeniu zgody na przyjęcie. Kontakt słowny z pacjentem był utrudniony – wypowiadane słowa nie stanowiły logicznej wypowiedzi.

J. K. cierpiał na otępienie mieszane (z uwagi na zmiany naczyniowe) w przebiegu choroby A.'a. Stan ten już od 23 kwietnia 2013 roku nie pozwalał na świadome i swobodne wyrażenie woli co do treści składanego testamentu z dnia 7 sierpnia 2013 roku.

Nie toczyło się postępowanie o uznaniu któregokolwiek ze spadkobierców po J. K. za niegodnego dziedziczenia. Spadkobiercy nie zrzekali się dziedziczenia i nie zawierali umów spadkowych. Spadkodawcy nie złożyli oświadczeń o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku.

Z. K. z domu J. zmarła w dniu 12 stycznia 2017 roku w Ł., gdzie ostatnio stale zamieszkiwała. W chwili śmierci była wdową. Zawierała jeden związek małżeński z J. K.. Miała dwoje dzieci: córkę J. S. (1) (z domu K.) i syna G. K., nie miała innych dzieci pozamałżeńskich, ani przysposobionych.

Z. K. pozostawiła po sobie testamenty.

W testamencie z dnia 13 maja 2010 roku sporządzonym w formie aktu notarialnego Z. K. nie powołała nikogo do spadku, ustanowiła natomiast zapisy zwykłe.

W testamencie z dnia 23 marca 2011 roku sporządzonym w formie aktu notarialnego Z. K. odwołała wszystkie swoje dotychczasowe testamenty, w tym testament sporządzony w dniu 13 maja 2010 roku.

W testamencie z dnia 7 sierpnia 2013 roku sporządzonym w formie aktu notarialnego Z. K. nie powołała nikogo do spadku, ale ustanowiła zapisy windykacyjne.

Zgodnie z § 1 „Z. K. oświadcza, że Jej wolą jest, aby z chwilą otwarcia po Niej spadku Jej wnuki: M. K. (1), córka G. i B., urodzona (...), zamieszkała w Ł. przy ulicy (...), m. 31 i M. K. (2), syn G. i B., urodzony (...), zamieszkały w Ł. przy ulicy (...), m. 31 oraz Jej syn G. K., syn J. i Z., urodzony (...), zamieszkały w Ł. przy ul. (...), m. 1 nabyli po 1/3 (jednej trzeciej) części przysługującego testatorowi w wyniku Jej śmierci -stanowiącego Jej majątek osobisty – udziału wynoszącego 1/9 (jedną dziewiątą) część w zabudowanej nieruchomości składającej się z działki nr (...) (czterdzieści dwa) o obszarze 0,0523 ha (pięć arów dwadzieścia trzy metry kwadratowe), położonej w Ł. przy ul. (...), dla której Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi XVI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...) (zapis windykacyjny)”.

Zgodnie z § 2 „Jednocześnie Z. K. oświadcza, że Jej wolą jest, aby z chwilą otwarcia po Niej spadku Jej wnuki: M. K. (1), córka G. i B., urodzona (...), zamieszkała w Ł. przy ulicy (...), m. 31 i M. K. (2), syn G. i B., urodzony (...), zamieszkały w Ł. przy ul. (...), m. 1 nabyli po 1/2 (jednej drugiej) części przysługującego testatorowi w wyniku Jej śmierci w – objętej wspólnością ustawową majątkową małżeńską z J. K. – udziału wynoszącego 3/9 (trzy dziewiąte) część w zabudowanej nieruchomości składającej się z działki nr (...) (czterdzieści dwa) o obszarze 0,0523 ha (pięć arów dwadzieścia trzy metry kwadratowe), położonej w Ł. przy ul. (...), dla której Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi XVI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...) (zapis windykacyjny)”.

Zgodnie z § 3 „Z. K. oświadcza, że Jej wolą jest, aby z chwilą otwarcia po Niej spadku Jej wnuki: M. K. (1), córka G. i B., urodzona (...), zamieszkała w Ł. przy ulicy (...), m. 31 i M. K. (2), syn G. i B., urodzony (...), zamieszkały w Ł. przy ulicy (...), m. 31 nabyli po 4/10 (cztery dziesiąte) części natomiast Jej syn G. K., syn J. i Z., urodzony (...), zamieszkały w Ł. przy ul. (...), m. 1 nabył 2/10 (dwie dziesiąte) części przysługującego testatorowi w wyniku Jej śmierci - stanowiącego wspólnością ustawową majątkową małżeńską z J. K. – zabudowanej nieruchomości składającej się z działki nr (...) (dwieście dziewięćdziesiąt dwa) o obszarze 1,0400 ha (jeden hektar cztery ary), położonej w miejscowości W. nr 49 (czterdzieści dziewięć), gminie Z., dla której nie ma prowadzonej księgi wieczystej ani zbioru dokumentów (zapis windykacyjny)”.

Nie toczyło się postępowanie o uznaniu któregokolwiek ze spadkobierców po Z. K. za niegodnego dziedziczenia. Spadkobiercy nie zrzekali się dziedziczenia i nie zawierali umów spadkowych. Spadkodawcy nie złożyli oświadczeń o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku.

Działka nr (...) o obszarze 0,0523 ha, położona w Ł. przy ul. (...), dla której Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi XVI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...), w 1/9 części stanowiła własność Z. K., wchodząc w skład jej majątku osobistego, zaś w 3/9 części była objęta wspólnością majątkową małżeńską Z. K. i J. K..

Działka nr (...) o obszarze 1,0400 ha, położona w miejscowości W. nr 49 w gminie Z., stanowiąca uprzednio własność J. i Z. K., aktualnie posiada numer 144.

Sąd Rejonowy dokonał ustaleń faktycznych na podstawie powołanych w uzasadnieniu dowodów, w tym zgromadzonej dokumentacji, zwłaszcza dokumentów urzędowych i dokumentacji medycznej, zeznań uczestników postępowania oraz opinii biegłego.

Wskazał, że w toku postępowania uczestnicy nie podważali autentyczności oraz treści zgromadzonych w sprawie dokumentów. Zarzuty dotyczyły natomiast zachowania przepisów dotyczących formy i ważności testamentów zawartych w aktach notarialnych.. Jeżeli chodzi o testament z 7 sierpnia 2013 roku, który został opatrzony jedynie odciskiem kciuka J. K., Sąd Rejonowy nie poprzestał na wypisie, lecz zwrócił się do notariusza o kopię oryginału, aby móc bezpośrednio ocenić okoliczności istotne dla sprawy.

Sąd I instancji uznał, że treść zeznań uczestników była co do zasady zbieżna, jeżeli chodzi o relacje rodzinne pomiędzy J. S. (1) i G. K. a ich rodzicami. O. potwierdzili, że bywały okresy, kiedy to jedno z nich bardziej opiekowało się rodzicami, zaś drugie wycofywało. Wskazali też na źródło licznych konfliktów, jakim była kwestia spadkobrania po Z. i J. K.. Sąd Rejonowy wskazał, iż rozbieżności dotyczą okazania testamentów z 7 sierpnia 2013 roku wnioskodawczyni. Ona sama twierdziła, że testamenty zostały jej okazane pobieżnie, później zaś, iż widziała tylko testament mamy. G. K. z kolei początkowo informował, że siostra przeczytała testamenty i coś notowała, ale już na kolejnej rozprawie twierdził, że testamenty nie były udostępniane do wglądu, aby uniknąć awantury. Wobec tego Sąd Rejonowy poprzestał na przyjęciu, iż wnioskodawczyni wiedziała, że testamenty zostały sporządzone. Kwestia dokładnej znajomości treści testamentów nie miała znaczenia dla rozstrzygnięcia, wobec czego nie była szczegółowo ustalana przez Sąd I Instancji..

Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, iż istotną kwestią sporną był stan zdrowia i kondycja psychiczna J. K. w czasie sporządzania ostatniego testamentu. J. S. (1) wskazała, że ojciec miał kłopoty z pamięcią, nie rozpoznawał osób, gubił rzeczy, wpadał w apatię. M. K. (2) przyznał, że dziadkowi zdarzało się pomylić jego imię oraz wskazał, że babcia obawiała się, że J. K. może nie wrócić do domu, gdyby wyszedł gdzieś sam. Sąd Rejonowy nie dał natomiast wiary zeznaniom G. K. w zakresie, w jakim uczestnik przekonywał, że ojciec był jedynie zmęczony, czasem nie chciał jedynie rozmawiać, zaś wizyta u psychiatry nie była mu potrzebna. W ocenie Sądu I instancji uczestnik, będąc bezpośrednio zainteresowany utrzymaniem testamentu z 7 sierpnia 2013 roku w mocy, nie przedstawił w pełni prawdziwego obrazu stanu zdrowia swojego ojca. Ocenę tę wspiera nadto jednoznaczna opinia biegłego psychiatry, który stwierdził, otępienie mieszane w przebiegu choroby A.'a, na które cierpiał spadkodawca, co nie pozwalało mu na świadome i swobodne wyrażenie woli co do treści składanego testamentu z dnia 7 sierpnia 2013 roku. Opinię biegłego Sąd Rejonowy uznał za pełnowartościowe źródło informacji specjalnych. Jest wewnętrznie spójna, zupełna i niesprzeczna, a także należycie i wnikliwie uzasadniona. Biegły udzielił wyczerpujących odpowiedzi na pytania Sądu Rejonowego zawarte w tezach dowodowych, jak również ustosunkował się do zastrzeżeń zgłaszanych przez uczestnika. Wskazał dokładnie na jakim materiale opierał się wydając opinię oraz jak został on zinterpretowany. W konsekwencji Sąd Rejonowy przyjął wnioski płynące z opinii za własne ustalenia.

W oparciu o tak ustalony stan faktyczny sprawy, Sąd Rejonowy uznał, iż testament J. K. z dnia 7 sierpnia 2013 roku, został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, co stanowi przesłankę jego nieważności wymienioną w art. 945 § 1 pkt 1 k.c. . Sąd Rejonowy wskazał, że po myśli art. 945 § 2 k.c., podniesienie zarzutu nieważności testamentu z przyczyn wskazanych w § 1 nie może nastąpić po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku. W ocenie Sądu Rejonowego, o przyczynie nieważności przedmiotowego testamentu wnioskodawczyni wiedziała od momentu jego sporządzenia, czyli od dnia 7 sierpnia 2013 roku, gdyż już wcześniej obserwowała postępującą chorobę ojca, a nadto udała się z nim do Przychodni (...). Zdaniem Sądu Rejonowego wnioskodawczyni wiedziała również o fakcie sporządzenia testamentu, gdyż została o tym poinformowana i został jej okazany tożsamy testament matki, natomiast okoliczność czy i w jakim zakresie zapoznała się z jego treścią nie było istotne dla rozpoznania. Termin trzyletni należało zatem liczyć od daty otwarcia spadku, tj. od 5 listopada 2014 roku, natomiast zarzut nieważności został podniesiony przez wnioskodawczynię dopiero w piśmie z dnia 8 marca 2018 roku. Mając to wszystko na uwadze, Sąd Rejonowy stwierdził jednak, iż nie zaistniała przesłanka uniemożliwiająca stwierdzenie nieważności przedmiotowego testamentu. Sąd I instancji zajął stanowisko, że termin trzyletni nie wiąże sądu działającego z urzędu. Nadto jest on związany 10 letnim terminem, liczonym w chwili otwarcia spadku, który na gruncie niniejszej strawy jeszcze nie upłynął. Zdaniem Sądu Rejonowego również okoliczność tego rodzaju, że testament został sporządzony w formie aktu notarialnego, nie stoi na przeszkodzie udowadnianiu jego nieważności, przewidzianej w przepisie art. 945 k.c. (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 1985 r. III CRN 181/85). Jednocześnie Sąd I instancji zwrócił uwagę, że sporządzając akt notarialny z dnia 7 sierpnia 2013 roku dochowano wymogów co do formy zawartych w art. 87 § 1 pkt 4 w zw. z § 2 Prawa o Notariacie.

W konsekwencji powyższego, Sąd Rejonowy uznał testament J. K. z dnia 7 sierpnia 2013 roku za nieważny. Wskazał też, że dwa pozostałe testamenty J. K. są ważne, bowiem nie przedstawiono bowiem żadnych okoliczności, które miałyby uzasadniać podejrzenie co do stanu zdrowia spadkodawcy w momencie ich składania. Z uwagi jednak na fakt, że testamentem z dnia 23 marca 2011 roku J. K. jedynie odwołał swoje poprzednie testamenty, w tym ten z 13 maja 2010 roku, kolejność dziedziczenia należało ustalić zgodnie z treścią art. 931 § 1 k.c.

W odniesieniu do Z. K., zdaniem Sądu Rejonowego, brak było podstaw do uznania, aby sporządzone przez nią testamenty były nieważne. Z uwagi jednak na fakt, że testamentem z dnia 23 marca 2011 roku Z. K. odwołała swoje poprzednie testamenty, w tym ten z 13 maja 2010 roku, Sąd Rejonowy ustalając treść oświadczeń o dyspozycji majątkiem na wypadek śmierci brał pod uwagę jedynie testament z dnia 7 sierpnia 2013 roku. W tym testamencie spadkodawczyni nie powołała do spadku żadnych spadkobierców, wobec czego kolejność dziedziczenia ustalono również w tym przypadku zgodnie z treścią art. 931 § 1 k.c.

Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, że ani J. S. (2) ani G. K. nie złożyli oświadczeń o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku w zakreślonym ustawowo terminie. Stosownie więc do treści art. 1015 § 2 k.c., w brzmieniu obowiązującym w chwili śmierci spadkodawczyni, brak oświadczenia spadkobiercy w powyższym terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Z. K. w testamencie z dnia 7 sierpnia 2013 roku w § 1-3 dokonała rozrządzeń mieniem w postaci zapisów windykacyjnych. Sąd stwierdził nabycie przedmiotów zapisów windykacyjnych, określonych w pkt 3. postanowienia przy uwzględnieniu treści art. 1029 ¹ k.c. oraz art. 948 § 1 i 2 k.c.

O kosztach postępowania Sąd Rejonowy orzekł w oparciu o przepis art. 520 § 2 k.p.c. stosunkowo rozdzielając obowiązek zwrotu kosztów postępowania - zasądzając od uczestników na rzecz wnioskodawczyni kwoty po 129 zł, a w pozostałym zakresie uznając, że każdy z uczestników ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.

Apelację od powyższego orzeczenia wywiedli uczestnicy postępowania G. K., M. K. (2) i M. K. (1), zaskarżając je w części dotyczącej stwierdzenia nabycia spadku po J. K. oraz w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach sądowych. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucili naruszenie art. 945 § 2 k.c. polegające na jego błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu, skutkujące niezasadnym nieuwzględnieniem testamentu notarialnego J. K. z dnia 7 sierpnia 2013 roku jako podstawy nabycia przez spadkobierców przedmiotów zapisów windykacyjnych.

W świetle tak podniesionego zarzutu skarżący wnieśli o zmianę zaskarżonego postanowienia w części dotyczącej stwierdzenia nabycia spadku po J. K. i stwierdzenie, iż:

- spadek po J. K. na podstawie ustawy nabyła żona Z. K. oraz dzieci : J. S. (1) i G. K. - każde z nich po 1/3 spadku;

- na podstawie testamentu notarialnego J. K. z dnia 7 sierpnia 2013 roku, otwartego i ogłoszonego w dniu 24 stycznia 2018 roku przed Sądem Rejonowym dla Łodzi-Widzewa w Łodzi w sprawie o sygn. akt I Ns 769/17 przedmiot zapisu windykacyjnego:

⚫

udział przysługujący J. K. w wyniku jego śmierci w objętym ustawową wspólnością majątkową małżeńską z Z. K. w wysokości 3/9 w prawie własności nieruchomości stanowiącej działkę zabudowaną nr (...) położoną w Ł. przy ul. (...) o powierzchni 0,0523 ha, dla której Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi prowadzi księgę wieczystą KW nr (...) nabyli wnuki : M. K. (1) (córka G. i B.) i M. K. (2) (syn G. i B.) - każdy po 1/2 (jednej drugiej) części;

⚫

udział przysługujący J. K. w wyniku jego śmierci w objętym ustawową wspólnością majątkową małżeńską z Z. K. prawie własności nieruchomości stanowiącej działkę zabudowaną nr (...) (dawniej numer 292) położonej w W. nr 49, gminie Z., dla której nie ma prowadzonej księgi wieczystej ani zbioru dokumentów nabyli syn G. K. (syn J. i Z.) w 2/10 (dwóch dziesiątych) części oraz wnuki: M. K. (1) (córka G. i B.) i M. K. (2) (syn G. i B.) - każdy po 4/10 (cztery dziesiąte) części.

Ponadto uczestnicy wnieśli o zasądzenie od wnioskodawczyni na rzecz każdego z uczestników zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przypisanych.

W odpowiedzi na apelację, wnioskodawczyni wniosła o jej oddalenie oraz o zasądzenie od uczestników na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przypisanych.

Postanowieniem z dnia 27 stycznia 2021 roku, wydanym w sprawie o sygn. akt III Ca 162/20 (sprostowanym postanowieniem z dnia 14.05.2021 r.) Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił apelację i ustalił, że uczestnicy ponoszą koszty postępowania apelacyjnego związane ze swoim udziałem w sprawie.

Od powyższego postanowienia uczestnicy G. K., M. K. (1) i M. K. (2) wnieśli skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego. W oparciu o podstawę określoną w art. 398 ³ § 1 pkt 1 k.p.c., uczestnicy zarzucili naruszenie art. 945 § 2 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że sąd może z urzędu uwzględnić nieważność testamentu z powodu wady oświadczenia woli po upływie trzech lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes, dowiedziała się o przyczynie nieważności, ale przed upływem dziesięciu lat od otwarcia spadku, prowadzące do nieuwzględnienia testamentu notarialnego J. K. z 7 sierpnia 2013 r. jako podstawy nabycia przez spadkobierców przedmiotów zapisów windykacyjnych. Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną, uczestnicy wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego je postanowienia Sądu Rejonowego w zakresie stwierdzenia nabycia spadku po J. K. i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia Sądu Rejonowego w zakresie stwierdzenia nabycia spadku po J. K. i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Wnioskodawczyni w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie i zasądzenie na jej rzecz od skarżących kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy uznał skargę kasacyjną za uzasadnioną i postanowieniem z dnia 16 maja 2023 roku, wydanym w sprawie o sygn. akt II CSKP 1429/22 uchylił zaskarżone postanowienie Sądu Okręgowego w Łodzi dnia 27 stycznia 2021 roku, sygn. akt III Ca 162/20 oraz przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Łodzi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania. Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że upływ terminu przewidzianego w art. 945 § 2 k.c. wyłącza zarówno możliwość powołania się na nieważność testamentu przez osobę zainteresowaną, jak i uwzględnienia tej nieważności przez sąd z urzędu.

Po zwrocie akt sprawa zarejestrowana została pod sygn. akt III Ca 1512/23.

W piśmie z dnia 8 kwietnia 2024 roku apelujący uczestnicy doprecyzowali swoje wnioski, wskazując, że wnoszą o zmianę zaskarżonego postanowienia w części dotyczącej stwierdzenia nabycia spadku po J. K. i:

1.  stwierdzenie, iż spadek po J. K. na podstawie ustawy nabyła żona Z. K. oraz dzieci: J. S. (1) i G. K. - każde z nich po 1/3 spadku;

2.  stwierdzenie, że na podstawie testamentu notarialnego J. K. z dnia 7 sierpnia 2013 roku, otwartego i ogłoszonego w dniu 24 stycznia 2018 roku przed Sądem Rejonowym dla Łodzi-Widzewa w Łodzi w sprawie o sygn. akt I Ns 769/17 przedmiot zapisu windykacyjnego:

a.  udział przysługujący J. K. w wyniku jego śmierci w udziale objętym ustawową wspólnością majątkową małżeńską z Z. K. w wysokości 3/9 w prawie własności nieruchomości stanowiącej działkę zabudowaną nr (...) położoną w Ł. przy ul. (...) o powierzchni 0,0523 ha, dla której Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi prowadzi księgę wieczystą KW nr (...) nabyli wnuki : M. K. (1) (córka G. i B.) i M. K. (2) (syn G. i B.) - każdy po 1/2 (jednej drugiej) części;

b.  udział przysługujący J. K. w wyniku jego śmierci w nieruchomości objętej ustawową wspólnością majątkową małżeńską z Z. K. stanowiącej działkę zabudowaną nr (...) (dawniej numer 292) położonej w W. nr 49, gminie Z., dla której nie ma prowadzonej księgi wieczystej ani zbioru dokumentów nabyli syn G. K. (syn J. i Z.) w 2/10 (dwóch dziesiątych) części oraz wnuki: M. K. (1) (córka G. i B.) i M. K. (2) (syn G. i B.) - każdy po 4/10 (cztery dziesiąte) części.

Sąd Okręgowy po ponownym rozpoznaniu sprawy zważył, co następuje:

Apelacja zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności podkreślenia wymaga, że stosownie do treści art. 398 ²⁰ k.p.c. Sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Sąd Najwyższy. Zatem nie może przepisów prawa (czy to materialnego czy procesowego) interpretować odmiennie, niż to wynika z uzasadnienia orzeczenia zapadłego przed Sądem Najwyższym.

Odwołując się do wykładni prawa materialnego przedstawionego w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2023 roku, wydanego w sprawie o sygn. akt II CSKP 1429/22 należy stwierdzić, że w rozpoznawanej sprawie Sąd Rejonowy dokonał błędnej wykładni przepisu art. 945 § 2 k.c., wskutek czego błędnie uznał, że jeżeli zajdą przesłanki nieważności testamentu, to może - bez względu na to czy termin trzyletni, o którym mowa w art. 945 § 2 k.c. upłynął dla osoby zainteresowanej, czy też nie - z urzędu stwierdzić nieważność testamentu, jeśli od otwarcia spadku nie minęło jeszcze dziesięć lat.

Sąd Najwyższy uchylając zaskarżone postanowienie Sądu Okręgowego w Łodzi dnia 27 stycznia 2021 roku, sygn. akt III Ca 162/20 oraz przekazując sprawę Sądowi Okręgowemu w Łodzi do ponownego rozpoznania, wskazał, że z brzmienia art. 945 § 1 k.c., wynika iż sporządzenie testamentu pod wpływem wady pociąga za sobą bezwzględną nieważność tej czynności, jednak sformułowania zawarte w art. 945 § 2 k.c. powodują, że charakter powstającej nieważności nie przedstawia się tak jednoznacznie. Regułą jest, że nieważność bezwzględna musi być uwzględniana przez sąd z urzędu, a powołać się na nią może każdy w dowolnym czasie. Z art. 945 § 2 k.c. wynika jednak, że na nieważność testamentu związaną z wadami oświadczenia woli spadkodawcy może powoływać się tylko osoba zainteresowana, przy czym może to uczynić w określonym terminie. Artykuł 945 k.c. nie określa wyraźnie, czy sąd może uwzględnić z urzędu nieważność testamentu wynikającą z wad oświadczenia woli spadkodawcy po upływie przewidzianego w nim terminu.

Zgodnie z dominującym w orzecznictwie Sądu Najwyższego poglądem sporządzenie testamentu dotkniętego wadami oświadczenia woli testatora, określonymi w art. 945 § 1 k.c., skutkuje nieważnością bezwzględną, która jednak - w porównaniu z jej klasycznym ujęciem - doznaje pewnych modyfikacji; węższy jest krąg podmiotów legitymowanych do powołania się na tę nieważność oraz ograniczony jest czas, w którym z uprawnienia tego można skutecznie skorzystać. Czasowe ograniczenie działania sankcji nieważności bezwzględnej w przypadku testamentów dotkniętych wadami oświadczenia woli uwzględnia z jednej strony trudności dowodowe, które narastają z upływem czasu od dnia sporządzenia testamentu, z drugiej zaś potrzebę ochrony ustabilizowanych stosunków prawnych, których późniejsze podważanie mogłoby doprowadzić do nadmiernych komplikacji. Skoro po upływie terminu, mającego charakter zawity, strona traci możliwość powołania się na nieważność testamentu wynikłą z wad oświadczenia woli, to nieważność ta nie może być również uwzględniona przez sąd z urzędu. Wskazane wyżej przyczyny czasowego ograniczenie działania sankcji bezwzględnej nieważności testamentu, w szczególności wzgląd na ochronę ustabilizowanych stosunków prawnych, zachowują swoją doniosłość zarówno w razie podniesienia przez osobę mającą w tym interes prawny zarzutu nieważności testamentu, jak i w razie uwzględnienia tej nieważności przez sąd z urzędu.

Z powyższego wynika, że upływ terminu przewidzianego w art. 945 § 2 k.c. wyłącza zarówno możliwość powołania się na nieważność testamentu przez osobę zainteresowaną, jak i uwzględnienia tej nieważności przez sąd z urzędu, (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2007 r., I CSK 140/07, OSNC 2008, nr 10, poz. 118).

W konsekwencji powyższych rozważań należy wskazać, że rację mieli apelujący, zarzucając, że Sąd pierwszej instancji, po upływie terminów z art. 945 § 2 k.c., nie mógł uznać z urzędu testamentu J. K. sporządzonego w dniu 7 sierpnia 2013 roku za nieważny.

J. K. w testamencie z dnia 7 sierpnia 2013 roku w § 1-3 dokonał rozrządzeń mieniem w postaci zapisów windykacyjnych. Sąd Okręgowy zmieniając postanowienie Sądu Rejonowego stwierdził nabycie przedmiotów zapisów windykacyjnych, określając je w dodanym punkcie 2. postanowienia, przy uwzględnieniu treści art. 1029 ¹ k.c. oraz art. 948 § 1 i 2 k.c.

W tym stanie rzeczy, przyjmując za podstawę swojego rozstrzygnięcia przywołane niesporne ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Rejonowy, zaś w zakresie ich oceny materialnoprawnej - przytoczony powyżej pogląd Sądu Najwyższego, Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżone postanowienie Sądu Rejonowego, poprzez dodanie punktu 2. o treści odpowiadającej doprecyzowanemu wnioskowi apelacji (punkt I. A) postanowienia Sądu Okręgowego). W zakresie kosztów postępowania przed sądem pierwszej instancji Sąd Okręgowy zmienił zaskarżone postanowienie Sądu Rejonowego w punktach w punktach 4. i 5., oznaczając je jako punkt 5. postanowienia o wskazanym brzmieniu, rozstrzygającym o kosztach postępowania przed Sądem pierwszej instancji, na podstawie art. 520 § 3 k.p.c., zasadzając od wnioskodawczyni na rzecz uczestników kwoty po 756,66 zł. Na koszty poniesione przez uczestników w postępowaniu I instancyjnym złożyły się koszty zastępstwa procesowego każdego z uczestników ustalone na podstawie § 6 pkt 2) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.) po 720 zł oraz opłata od wniosku w kwocie 110 zł (110zł : 3= 36,66 zł). (punkt I.B) postanowienia Sądu Okręgowego).

Z uwagi na to, że przedmiotowej sprawie interesy uczestników w rzeczywistości były sprzeczne (spór dotyczył ważności testamentu J. K. sporządzonego 7 sierpnia 2013 roku roku), a uczestnicy G. K. M. K. (3) i M. K. (1) w efekcie wygrali spór we wszystkich instancjach, a także w postępowaniu kasacyjnym, należało łącznie zasądzić na rzecz każdego z uczestników od wnioskodawczyni na podstawie art. 520 § 3 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. kwoty po 1100 zł. Składają się na nią: koszty zastępstwa procesowego w sprawie sygn. akt III Ca 162/22 na rzecz każdego z uczestników - według stawki minimalnej w wysokości 360 zł ustalonej na podstawie § 6 pkt 2) w związku z § 10 ust. 1 pkt. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie wraz z opłatą od apelacji wniesiona przez każdego z uczestników w wysokości 100 zł (3 x 100 zł), koszty zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym sprawie sygn. akt II CSKP 1429/22 w kwocie 540 zł ustalonej na podstawie § 6 pkt 2) w związku z § 10 ust. 4 pkt.3) w zw. z § 15 ust. 3 pkt. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, uwzględniając nakład pracy pełnomocnika związany z zawiłością sprawy, na rzecz każdego z uczestników wraz z opłatą od skargi kasacyjnej wniesiona przez każdego z uczestników w wysokości 100 zł (3 x 100 zł).