Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Łodzi

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 30 czerwca 2021 roku w sprawie z powództwa (...) Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego Niestandaryzowanego Funduszu Sekurytyzacyjnego z siedzibą w G. przeciwko A. S., o zapłatę, Sąd Rejonowy w Skierniewicach zasądził od pozwanej A. S. na rzecz powoda (...) Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego Niestandaryzowanego Funduszu Sekurytyzacyjnego z siedzibą w G. kwotę 9.693,95 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 30 stycznia 2020 r. do dnia zapłaty oraz zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 2.317 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Pozwana w swej apelacji zaskarżyła wyrok w całości, zarzucając skarżonemu rozstrzygnięciu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

art. 233 § 1 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na dowolnej ocenie dowodów i błędnym przyjęciu, że w zaistniałym stanie faktycznym doszło do skutecznego wypowiedzenia umowy przez powoda, podczas gdy w umowie zawarte są klauzule abuzywne (art. 385 ¹ § 1 k.c.), zatem mamy do czynienia z sankcją bezskuteczności postanowienia niedozwolonego ex lege, która znajduje zastosowanie z mocy ustawy i działa ex tunc, zatem na dzień złożenia przez powoda oświadczenia o wypowiedzeniu umowy pożyczki pozwana nie pozostawała w opóźnieniu w zapłacie jakiejkolwiek rat pożyczki, co więcej posiadała nadpłatę w spłacie pożyczki, czego Sąd I instancji nie dostrzegł, a co w konsekwencji doprowadziło do wydania wyroku o takiej treści, choć nie doszło do skutecznego wypowiedzenia umowy, a tym samym roszczenie nie było wymagalne;

art. 321 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i orzeczenie ponad żądanie zgłoszone przez powoda, gdyż powód powoływał się na okoliczności skutkujące wypowiedzeniem umowy i powstaniem po stronie pozwanej - w miejsce dotychczasowego obowiązku spłaty pożyczki w ratach w ramach istniejącego stosunku prawnego - zupełnie innego zobowiązania do natychmiastowego zwrotu pożyczonej kwoty w związku z zakończeniem stosunku z umowy pożyczki, a skoro nie doszło do rozwiązania przedmiotowej umowy w tym trybie, to po stronie powodowej w rzeczywistości nie powstało dochodzone pozwem wymagalne roszczenie o zapłatę całej pozostałej do zwrotu pożyczonej sumy wraz z odsetkami, a powód w niniejszym postępowaniu nie dochodził od pozwanej zapłaty poszczególnych rat pożyczki po ich terminach płatności i nie wynikają one z faktu wypowiedzenia umowy, który powód uczynił podstawą faktyczną swego powództwa, co w konsekwencji doprowadziło do oparcia rozstrzygnięcia Sądu I instancji o podstawę faktyczną niepowołaną przez stronę powodową ani w pozwie, ani w dalszym toku postępowania pierwszoinstancyjnego;

art. 327 ¹ § 1 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i brak wskazania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, obejmującej ustalenie faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, co faktycznie pozbawia możliwości oceny toku rozumowania Sądu I instancji, który nie odniósł się do wszelkich zarzutów podnoszonych przez pozwanego, a jedynie przytoczył je w stanie faktycznym, a w konsekwencji prowadzi do ograniczonej możliwości skutecznego zaskarżenia wydanego wyroku;

art. 385 ¹ § 1 k.c. w zw. z art. 720 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i błędne przyjęcie, że postanowienie umowy o opłacie operacyjnej w wysokości 6.500,00 zł przy pożyczce udzielonej w wysokości 13.000,00 zł nie stanowi tzw. klauzuli abuzywnej, podczas gdy takie postanowienie umowy nie wiąże pozwanej, gdyż nie zostało z nią indywidualnie uzgodnione, kształtuje jej prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając interes pozwanej;

art. 58 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 65 § 1 k.c. poprzez ich niezastosowanie i uznanie, iż wypowiedzenie umowy dokonane przez powoda jest skuteczne, podczas gdy oświadczenie o wypowiedzeniu umowy złożone przez powoda zawiera warunek zawieszający, zatem takie zastrzeżenie uznać należy za niedopuszczalne, a w konsekwencji prowadzące do uznania nieważności dokonanej czynności prawnej;

art. 5 k.c. poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy w zaistniałym stanie faktycznym zachodzi podstawa do zastosowania tego przepisu z uwagi na to, iż mamy do czynienia ze świadczeniem wzajemnym, które jest rażąco niewspółmierne, a nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego.

W konkluzji pozwana wniosła o zmianę wyroku Sądu I instancji poprzez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty, jak również zwrot opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w wysokości 17,00 zł.

Powód w odpowiedzi na apelację wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie od pozwanej na swoją rzecz kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w zapłacie tychże kosztów liczonych od dnia uprawomocniania się wyroku do dnia zapłaty.

Okręgowy zważył co następuje:

Na wstępie zaznaczyć należy, że przedmiotowa sprawa podlegała rozpoznaniu w trybie uproszczonym.

Idąc dalej wskazać trzeba, że w myśl art. 505 ¹³ § 2 k.p.c., jeżeli sąd drugiej instancji nie przeprowadził postępowania dowodowego, to uzasadnienie wyroku powinno zawierać jedynie wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa.

Wywiedziona w sprawie apelacja jest o tyle skuteczna, że prowadzi do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu.

W niniejszej sprawie poza sporem pozostawał fakt skutecznego zawarcia umowy pożyczki. Fakt zawarcia umowy pożyczki, który wykazany został za pomocą dokumentu w postaci umowy pożyczki. Idąc dalej należy wskazać, że przedłożone prze stronę powodową dokumenty potwierdzają skuteczne nabycie od pierwotnego wierzyciela roszczenia wobec pozwanej (co oczywiście nie przesądza, czy roszczenie takie jest wymagalne i w jakiej wysokości).

Niezależnie jednak od powyższego, Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, zaś uzasadnienie zaskarżonego wyroku zostało sporządzone w taki sposób, że uniemożliwia dokonanie kontroli instancyjnej.

Najistotniejszym mankamentem jest brak ustaleń istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, bez których nie było możliwe wydanie wyroku. Chodzi o ustalenia odnośnie istotnych postanowień umowy zawartej przez poprzednika prawnego powoda z pozwaną, odnoszących się do obowiązków umownych stron, pozwalających na ocenę, czy umowa zawiera klauzule niedozwolone, jak również faktu częściowego spełnienia umowy przez pozwaną. Sąd Rejonowy naruszył przepisy prawa procesowego i materialnego, wymienione niżej. Sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy. Na podstawie niepełnych ustaleń faktycznych nie sposób przeprowadzić właściwej subsumpcji pod przepisy prawa materialnego.

Brak w uzasadnieniu w części zważającej - odniesienia się do wszystkich zarzutów pozwanej, w szczególności czy umowa zawiera klauzule abuzywne oraz zarzutu częściowego spełnienia świadczenia. W części zważającej uzasadnienia Sąd I instancji ocenił zarzut dotyczący zastosowania klauzul abuzywnych co do opłaty operacyjnej pożyczkodawcy (a przynajmniej tak należy domniemywać, gdyż używa pojęcia „prowizja”). Ocena ta jednak jest szczątkowa (zawiera się w jednym zdaniu), ogólnikowa i dokonana bez uprzedniego ustalenia faktów istotnych dla tej oceny, zatem oczywiście przedwczesna i nieuprawniona. Sąd Rejonowy nie dokonał jakichkolwiek ustaleń treści oraz konkretnej analizy postanowień umowy dotyczących wskazywanych przez pozwaną postanowień pod kątem ich abuzywności, z punktu widzenia art. 385 ¹ k.c. Poprzestał jedynie na ogólnikowej ocenie, że wysokość prowizji nie jest sprzeczna z treścią art. 36a ustawy z 12.05.2011 r. o kredycie konsumenckim.

Sąd Rejonowy pominął utrwalony pogląd, że nawet, gdy koszty kredytu mieszą się w wysokości określonej wzorem zawartym w art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim, sąd ma obowiązek badać, czy postanowienia umowy kredytu bądź pożyczki konsumenckiej zawierają klauzule abuzywne. Art. 385 1 k.c. ma charakter materialny, a sąd stosuje prawo materialne z urzędu. Sąd Najwyższy w postanowieniu Izby Cywilnej z dnia 15 października 2020 r. (V CNP 7/20 L.) w tezie 2. stwierdził trafnie, że okoliczność, iż dane postanowienie umowne mieści się co do zasady w granicach określonych ustawą, nie wyłącza uznania go za niedozwolone w stosunku z konsumentem. Sąd Najwyższy powołał w uzasadnieniu wyrok (...) z 21 stycznia 2015 r. w połączonych sprawach C-482/13, C-484/13, C-485/13 i C-487/13. Dodać do tego można kolejne judykaty (...): tezy 57 i 58 wyroku z 26.03.2020 r. C-779/18 i wyrok z dnia 3 września 2020 r. C-84/19, nadto wyroki (...) w sprawach C-176/17, C-483/16, C-495/19, C-419/18 (połączona ze sprawą C-483/18). (...) wielokrotnie zatem wypowiadał się odnośnie zakresu działania sądu w sporach między przedsiębiorcą i konsumentem. Wyroki dotyczyły także spraw polskich. Orzeczenia (...) konsekwentnie idą drogą ochrony konsumenta i wskazują sądom krajowym, że wykładni przepisów prawa krajowego należy dokonywać w zgodzie z przepisami dyrektywy 93/13 EWG. Tylko spełnianie przez sądy krajowe obowiązku działania z urzędu wypełni zasadę skutecznej ochrony praw przyznanych konsumentowi. W tym względzie (...) w wymienionych judykatach powołał się na swoje własne bogate orzecznictwo.

Odnośnie wysokości świadczeń pozwanej (których Sąd Rejonowy nie ustalił) Sąd Rejonowy wypowiedział się oceniając, że nie są one sprzeczne z art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim. Nie wskazał przy tym nawet na istnienie przepisu art. 385 ¹ § 1 k.c., tym bardziej nie ocenił postanowień umowy w jego świetle. Przepis art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim reguluje jedynie górną granicę pozaodsetkowych kosztów kredytu konsumenckiego, a nie wielkość świadczeń stron umowy. Sąd Rejonowy nie dokonał także ustaleń dotyczących tego, które raty pożyczki nie zostały zapłacone, od czego zależało prawo do wypowiedzenia umowy pożyczki. Zatem ocena skuteczności wypowiedzenia pożyczek jest w istocie pusta.

Uzasadnienie Sądu Rejonowego w stopniu rażącym nie spełnia wymogów z art. 327 ¹ k.p.c. Treść uzasadnienia jest lakoniczna, chaotyczna i nieuporządkowana. W części zważającej brak spójnej i adekwatnej analizy konkretnych postanowień umowy pod kątem zarzutów pozwanej, w szczególności odnoszących się do wypowiedzenia umowy i klauzul abuzywnych. Zarzuty odnoszące się do klauzul abuzywnych dotyczyły opłaty operacyjnej. Zdaniem pozwanej wysokość tego świadczenia na rzecz powoda była rażąco wygórowana. Sąd Rejonowy nie dokonał ustaleń faktów istotnych dla oceny tego zarzutu i samego zarzutu nie ocenił.

Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy. Pojęciem nierozpoznania istoty sprawy Sąd Najwyższy zajął się w kontekście art. 378 § 2 k.p.c., które jednak odnieść można z powodzeniem do znaczenia tego pojęcia na gruncie art. 386 § 4 k.p.c. w odniesieniu do postępowania przed sądem I instancji. Nierozpoznanie istoty sprawy jest rozumiane w orzecznictwie jako wadliwość rozstrzygnięcia polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia, które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź na zaniechaniu zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów strony z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999/1/22; z dnia 15 lipca 1998 r., II CKN 838/97, LEX nr 50750; z dnia 3 lutego 1999 r., III CKN 151/98, LEX nr 519260; a dnia 9 listopada 2012 r., Lex nr 1231340; z dnia 26 listopada 2012 r., I CZ 147/12, Lex nr 1284698 oraz wyroki tego Sądu z dnia 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315; z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003/3/36; z dnia 21 października 2005 r., III CK 161/05, LEX nr 178635.; z 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009, nr 1-2, poz. 2). Kodeks postępowania cywilnego posługuje się pojęciem „istota sprawy” w wielu miejscach i w różnych kontekstach normatywnych. Analiza przepisów kodeksu prowadzi do wniosku, że ilekroć ustawodawca odwołuje się do pojęcia „istota sprawy”, zawsze nawiązuje do jej meritum, a więc do tych czynników postępowania, które warunkują orzeczenia o istocie żądań i twierdzeń stron. Używając pojęcia „istota sprawy” w art. 378 § 2 k.p.c. ustawodawca pozostaje konsekwentny, gdyż tu także chodzi o materialny aspekt sporu, rzecz jednak w tym, że ustawodawca łączy to pojęcie, czego nie czyni w innych miejscach, z pojęciem „rozpoznanie”. (...) zaś, wyrażenie normatywne występujące w tekście kodeksu postępowania cywilnego wielokrotnie, to - mówiąc najogólniej - rozważenie oraz ocena poddanych przez strony pod osąd żądań i twierdzeń, a w konsekwencji - załatwienie sprawy w sposób merytoryczny lub formalny, w zależności od okoliczności i procesowych uwarunkowań konkretnej sprawy.

Zatem rozpoznanie istoty sprawy może oznaczać wyłącznie zbadanie materialnej (istotnej) podstawy żądania pozwu oraz, ewentualnie, merytorycznych zarzutów pozwanego; a zatem a contrario, nierozpoznanie istoty sprawy to zaniechanie przez sąd tego właśnie badania. W konsekwencji nierozpoznanie istoty sprawy to zaniechanie przez sąd pierwszej instancji zbadania materialnej (istotnej) podstawy żądania pozwu. Oczywiście, zupełnie obojętna jest przyczyna zaniechania, może więc tkwić zarówno w pasywności sądu, jak i w błędnym - co pokaże dopiero kontrola odwoławcza - przyjęciu przesłanki niweczącej lub hamującej roszczenie (prekluzja, przedawnienie, potrącenie, brak legitymacji, prawo zatrzymania, itp.). (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r. II CKN 897/97 OSNC 1999/1/22, Prok.i Pr.-wkł. (...), Biul.SN 1998/11/16).

Nierozpoznanie istoty sprawy łączy się z wyrażoną w art. 176 ust. 1 Konstytucji RP zasadą dwuinstancyjności, która oznacza, że sprawa ma być rozpoznawana w postępowaniu, które zapewnia co najmniej jedną instancję odwoławczą, dokonującą oceny prawidłowości rozstrzygnięcia orzeczenia sądu pierwszej instancji. Nie oznacza natomiast, że każde ustalenie dokonane w toku sprawy musi podlegać dwuinstancyjnemu badaniu, lecz bazuje na założeniu, że przeprowadzenie merytorycznego rozpoznania sprawy przez sądy dwóch szczebli wystarczy, aby prawidłowo ustalić fakty, o ile postępowanie dowodowe toczyło się zgodnie z wymaganiami proceduralnymi. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2014 r. II CSK 509/13 LEX nr 1511198).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, bo nie zbadał materialnej podstawy żądania pozwu. Sąd ten nawet nie przywołał przepisów prawa dotyczących pożyczki (art. 720 i następne k.c.), niedozwolonych postanowień umownych (art. 385 ¹ k.c.) ograniczając się do przywołania art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim.

Wychodząc z błędnego założenia, w oparciu o przepis art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim Sąd I instancji błędnie przyjął, że skoro strona powodowa nie naruszyła tego przepisu, nie można przyjąć abuzywności umowy pożyczki.

Tymczasem Sąd był zobowiązany do zbadania umowy pod kątem zamieszczenia w niej klauzul abuzywnych, co oczywiście nie przesądza rezultatu tego badania. Sąd Rejonowy nie dokonał ustaleń co do tego, do jakich świadczeń zobowiązali się pozwani, co uprawniało powoda do wypowiedzenia umów, kiedy to nastąpiło, czy skutecznie doręczono pozwanej oświadczenia woli o wypowiedzeniu umowy.

Sąd Rejonowy nie dokonał ustaleń faktycznych pozwalających na ocenę postanowień umowy pod kątem art. 385 ¹ § 1 k.c. Nie ocenił, czy postanowienia umowy dotyczące opłaty operacyjnej, zostały ukształtowane jako niedozwolone. Nie dokonał wykładni art. 385 ¹ § 1 k.c. w kontekście Dyrektywy 93/13 EWG i orzeczeń Sądu Najwyższego.

Dokonanie oceny zarzutów pozwanej na podstawie ustalonych przez Sąd Rejonowy faktów nie jest możliwe. Z kolei zakres tych ustaleń jest tak znaczny, że gdyby Sąd Okręgowy wyręczył w tym Sąd I instancji i dokonał stosownej subsumpcji, to zostałby naruszony w art.176 ust. 1 Konstytucji RP i zasada dwuinstancyjności. Chodzi bowiem o dokonanie ustaleń w istocie wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy faktów dotyczących daty i treści zawartych umów, obowiązków pozwanych, podstaw do wypowiedzenia umów pożyczek oraz ustaleń pozwalających na ocenę zarzutów pozwanych, w tym najważniejszych odnoszących się do tego, czy umowy zawierają postanowienia niedozwolone, czy niektóre z nich są nieważne bądź zmierzają do obejścia prawa, czy występują przesłanki wyzysku.

Naprawienie przez Sąd II instancji tak licznych i rażących błędów Sądu Rejonowego skutkowałoby utratą przez strony instancji odwoławczej. Wobec powyższego Sąd Okręgowy, mając na uwadze art. 386 § 4 k.p.c. i art. 176 Konstytucji RP uznał, że ustalenia faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy powinny być dokonane przez Sąd I instancji, który się od tego w istocie uchylił, nie rozpoznając istoty sprawy.

Apelacja okazała się więc uzasadniona, a wyrok Sądu Rejonowego podlegał uchyleniu na podstawie art. 386 § 4 k.p.c.

Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Rejonowy dokona ustaleń istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy z punktu widzenia podstawy faktycznej żądania pozwu i zarzutów pozwanej. Sąd I instancji dokona ustaleń odnośnie tego, czy pozwana płaciła raty pożyczek i jeśli tak, kiedy i ile (przy tym udowodnienie zapłaty rat ciąży na pozwanej, a nie na powodzie, bo to pozwana wywodzi z tego korzystne skutki prawne – art. 6 k.c.),

Sąd Rejonowy poczyni ustalenia odnośnie podstawy i wysokości opłaty operacyjnej, ewentualnie ustali także inne fakty, jeśli okażą się istotne do rozpoznania roszczenia powoda i zarzutów pozwanej, a zostaną objęte podstawą faktyczną powództwa bądź obrony.

Sąd I instancji na podstawie ustalonych faktów oceni roszczenia powoda oraz zarzuty pozwanej, w tym co do klauzul abuzywnych, mając na uwadze art. 385 1 k.c., 385 3 k.c. i Dyrektywę 93/13 EWG oraz dorobek orzeczniczy Sądu Najwyższego, doktryny prawa cywilnego.

Jeśli określone postanowienia umowy pożyczki okażą się w ocenie Sądu Rejonowego abuzywne, Sąd I instancji oceni wpływ tej abuzywności na skuteczność wypowiedzenia umowy.

O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c.