Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Łodzi

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 23 września 2022 r. Sąd Rejonowy w Zgierzu w sprawie z powództwa T. B. przeciwko Skarbowi Państwa – Staroście (...) o zapłatę:

1. oddalił powództwo,

2. zasądził od powoda T. B. na rzecz pozwanego Skarbu Państwa – Starosty (...) kwotę 5.400 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Swoje rozstrzygnięcie Sąd I instancji oparł na ustaleniach faktycznych i rozważaniach prawnych, które przedstawiają się następująco:

T. B. od dnia 20 czerwca 2016 roku jest właścicielem nieruchomości położonej w Z. przy ul. (...), stanowiącej działkę ewidencyjną o numerze (...) o powierzchni 0,1355 ha, dla której Sąd Rejonowy w Zgierzu, V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą o numerze (...). Wcześniej współwłaścicielkami nieruchomości były A. S. i A. B. w udziałach po 1/2 części, a nieruchomość była objęta księgą wieczystą nr (...).

Od około 30 lat z fragmentu działki nr (...) korzystały osoby posiadające garaże na działce nr (...). W 2014 roku A. B. uniemożliwiła im korzystanie ze swej nieruchomości – działki nr (...) w celu dojechania nią do działki nr (...). Taki stan trwał do 2017 roku.

W dniu 26 listopada 2014 do Sądu Rejonowego w Zgierzu wpłynął wniosek Skarbu Państwa – Starosty (...) o ustanowienie służebności drogi koniecznej na opisanej powyżej nieruchomości. W toku postępowania Skarb Państwa – Starosta (...) wniósł o zabezpieczenie roszczenia. Postanowieniem z dnia 18 czerwca 2015 roku w trybie zabezpieczenia nakazano właścicielom nieruchomości położonej w Z. przy ul. (...) oznaczonej jako działka (...) usunięcia zapór drogowych i innych obiektów oraz urządzeń technicznych, w tym ogrodzeń uniemożliwiających swobodny przejazd i przechód właścicieli i użytkowników wieczystych działki nr (...) położonej w Z. przy ul. (...), dla której urządzona jest księga wieczysta nr (...) oraz zakazanie stawiania zapór i innych obiektów oraz urządzeń technicznych, w tym ogrodzeń uniemożliwiających swobodny przejazd i przechód właścicieli i użytkowników wieczystych działki nr (...) oraz prowadzenia robót uniemożliwiających każdoczesnemu właścicielowi i użytkownikowi wieczystemu korzystania z przejazdu i przechodu przez działkę nr (...).

Postanowieniem Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 13 listopada 2015 roku (sygn. akt III Cz 1963/15) zażalenie zostało oddalone.

Postanowieniem z dnia 23 września 2016 roku Sąd Rejonowy w Zgierzu umocował wierzyciela Skarb Państwa – Starostę (...) do wykonania tymczasowo na koszt dłużniczek A. B. i A. S., obowiązku wynikającego z tytułu wykonawczego w postaci opisanego postanowienia Sądu Rejonowego w Zgierzu dnia 18 czerwca 2015 roku w sprawie o sygn. akt I Ns 1768/14.

W dniu 30 maja 2017 roku odbyło się usunięciu zapór i innych obiektów oraz urządzeń z nieruchomości powoda.

Postanowieniem z dnia 10 lipca 2020 roku umorzono postępowanie o ustanowienie służebności drogi koniecznej. Orzeczenie to uprawomocniło się od dnia 23 kwietnia 2021 roku.

Pismem z dnia 7 lipca 2021 roku T. B. wezwał Skarb Państwa – Starostę (...) jako dłużnika in solidum do zapłaty na swoją rzecz kwoty 213.450 zł (obliczonej na podstawie stawki 150 zł za jeden dzień korzystania z nieruchomości tj. 150 zł x 1423 dni) tytułem wynagrodzenia za korzystanie z jego nieruchomości położonej w Z. przy ul. (...) w okresie od 31 maja 2017 roku do dnia 23 kwietnia 2021 roku w terminie 14 dni od dnia doręczenia wezwania. Pismo doręczono pozwanemu w dniu 9 lipca 2021 roku. W odpowiedzi na wezwanie Skarb Państwa – Starosta (...) wskazał, że w okresie obowiązywania zabezpieczenia ustanowionego przez Sąd Rejonowy w Zgierzu w sprawie o sygn. akt I Ns 1768/14 był uprawniony do korzystania z nieruchomości powoda posiadając właściwy tytuł prawny, z treści którego nie wynikała odpłatność korzystania z nieruchomości.

W dniu 31 marca 2022 roku A. B. i A. S. upoważniły T. B. do dochodzenia w procesach cywilnych o zapłatę w ich imieniu i na rzecz T. B. należności z tytułu korzystania z własności nieruchomości położonej w Z. przy ul. (...) oznaczonej jako działka nr (...), w okresie kiedy były współwłaścicielkami za okres od 18 czerwca 2015 roku do momentu przeniesienia własności nieruchomości na rzecz T. B., w szczególności według uznania i wyboru T. B. zarówno co do podmiotu przeciwko któremu skierowane jest roszczenie, jak i co do wysokości roszczenia.

Ustalony stan faktyczny był w całości bezsporny.

Na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 2 i 5 k.p.c. Sąd I instancji pominął wniosek dowodowy pełnomocnika powoda o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego rzeczoznawcy do spraw wyceny nieruchomości celem wykazania wysokości żądania, bowiem żądanie powoda jako niezasadne z uwagi na brak podstawy materialnoprawnej nie wymaga prowadzenia postępowania dowodowego, co do wysokości żądania.

Faktem jest, że w toku postępowania sądowego o ustanowienie służebności drogi koniecznej doszło do wydania przez sąd orzeczenia, które w trybie zabezpieczenia pozwoliło osobom trzecim korzystać z nieruchomości stanowiącej własność powoda, a wcześniej A. B. i A. S. bez konieczności ponoszenia z tego tytułu jakiegokolwiek wynagrodzenia na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości bądź innej rekompensaty związanej z uszczupleniem jego uprawnień właścicielskich. Spowodowało to obowiązek znoszenia przez właścicieli ingerencji w ich prawo własności wbrew ich woli. Taka sytuacja, choć sprzeczna z zakresem uprawnień właścicielskich, nie powoduje jednak automatycznego uznania, że podmiot korzystający z cudzej nieruchomości bądź ten, z inicjatywny którego doszło do wydania orzeczenia negatywnego dla właściciela nieruchomości, jest zobowiązany do określonego świadczenia pieniężnego na rzecz podmiotu ograniczonego w swoich uprawnieniach.

Sąd Rejonowy podkreślił, że postanowienie o zabezpieczeniu jest każdorazowo natychmiast wykonalne bez konieczności zaopatrywania go w klauzulę wykonalności, a nawet bez konieczności jego uprawomocnienia się. Oznacza to, że każdy podmiot, którego takie orzeczenie dotyczy, zobowiązany jest do bezwzględnego zastosowania się do jego treści i dopiero po jego upadku może postępować odmiennie. Ustawodawca dostrzegając możliwe negatywne następstwa udzielonego zabezpieczenia przewidział szczególną procedurę dla zobowiązanego do ewentualnego dochodzenia roszczeń związanych ze szkodą, jakiej doznał wskutek wydania postanowienia zabezpieczającego. Kwestię tę reguluje art. 746 § 1 k.p.c. Do przesłanek tej odpowiedzialności należy wykazanie szkody, jej związku z wykonaniem zabezpieczenia, a także istnienia którejkolwiek z przesłanek rodzących odpowiedzialność uprawnionego, wymienionych w tym przepisie. W zasadzie odpowiedzialność tę powodują zdarzenia prowadzące do upadku zabezpieczenia z mocy prawa, wymienione w art. 744 (oddalenie i odrzucenie powództwa lub wniosku, umorzenie postępowania, zwrot pozwu lub wniosku, przypadki wskazane w § 2 art. 744), a art. 746 § 1 wymienia dodatkowo niewniesienie pisma wszczynającego postępowanie w sprawie w wyznaczonym terminie oraz przypadek cofnięcia pozwu lub wniosku.

W przedmiotowej sprawie nie było możliwości uwzględnienia żądania powoda w oparciu o powyższą normę prawną, gdyż nie wykazał on, aby wskutek udzielenia zabezpieczenia doszło do powstania po jego stronie jakiejkolwiek szkody.

Powód jako podstawę materialnoprawną swojego żądania pierwotnie wskazywał art. 145 § 1 k.c. i art. 224 § 2 k.c. W ocenie Sądu I instancji również te przepisy nie znajdują zastosowania w zaistniałym stanie faktycznym. Norma art. 145 § 1 k.c. w żaden sposób nie kreuje uprawnienia dla podmiotu, po którego nieruchomości ma przebiegać służebność do otrzymania wynagrodzenia za czas przed ustanowieniem służebności. Wynagrodzenie, które zostało przewidziane w przepisie może mieć charakter jednorazowy albo okresowy, ale każdorazowo jest ściśle powiązane z ustanowieniem ograniczonego prawa rzeczowego. Samo faktyczne korzystanie z nieruchomości w zakresie odpowiadającym służebności drogi koniecznej nie powoduje możliwości żądania przez właściciela nieruchomości, z której ktoś inny korzysta wynagrodzenia na podstawie art. 145 § 1 k.c.

W ocenie Sądu Rejonowego również art. 224 § 1 i 2 k.c. nie znajduje zastosowania. Przytoczone przepisy regulują roszczenia właściciela przeciwko samoistnemu posiadaczowi, które uzupełniają roszczenie windykacyjne o wydanie rzeczy i wiążą się z samoistnym posiadaniem rzeczy przez posiadacza. Samoistne posiadanie cudzej rzeczy jest tu wyłącznym źródłem i jedyną przyczyną tych roszczeń . Wynikają one z bezumownego korzystania z rzeczy przez posiadacza, z pogorszenia lub utraty rzeczy, z pobierania pożytków naturalnych i cywilnych. Cel tych roszczeń skupia się przede wszystkim na dokonaniu stosownych rozliczeń z tytułu czasowego pozbawienia właściciela prawa do korzystania ze stanowiącej jego własność rzeczy i rekompensaty wszelkich uszczupleń w jego majątku z tego tytułu. Roszczenie uzupełniające może więc przysługiwać właścicielowi tylko wobec posiadacza rzeczy, który w pewnym okresie bez podstawy prawnej faktycznie władał rzeczą i był zatem w tym okresie biernie legitymowany w świetle art. 222 § 1 k.c. Należy przy tym podkreślić, że sama obiektywna przesłanka bezprawnego naruszenia prawa własności poprzez pozbawienie władztwa nad rzeczą nie jest wystarczająca do powstania roszczeń uzupełniających. Konieczne jest bowiem zaistnienie dodatkowych przesłanek o charakterze subiektywnym, które decydują również o zakresie tych roszczeń (wiedza o wytoczeniu powództwa o wydanie rzeczy, zła wiara).

Jednakże, prawomocne postanowienie sądu o zabezpieczeniu wydane w sprawie o ustanowienie służebności drogi koniecznej toczące się pod sygn. akt I Ns 1768/14 stanowiło tytuł prawny do korzystania z drogi, do swobodnego przejazdu i przechodu przez działkę numer (...) stanowiącą własność powoda, co skutkuje niemożnością uznania, że był on w okresie, za który powód dochodzi zapłaty w złej wierze. Sytuacja ta uległa zmianie dopiero wraz z uprawomocnieniem się postanowienia o umorzeniu postępowania, co skutkowało jednoczesnym upadkiem udzielonego zabezpieczenia. Do tego czasu pozwany pozostawał w dobrej wierze i nie sposób czynić mu jakiegokolwiek zarzutu, skoro jego postępowanie wynikało z prawomocnego orzeczenia sądowego, które nie zostało zmienione ani uchylone.

Wobec powyższych rozważań Sąd Rejonowy oddalił niezasadne powództwo.

O kosztach procesu sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. O obowiązku zapłaty odsetek od kosztów procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 ¹ k.p.c.

Apelację od opisanego wyroku złożył powód, zaskarżając orzeczenie w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego

poprzez nie zastosowanie w okolicznościach przedmiotowej sprawy art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. w zw. z art. 145 k.c. w zw. z art. 140 k.c., w sytuacji gdy po stronie dłużników in solidum (w tym pozwanego jako dłużnika in solidum), nastąpiła korzyść majątkowa (wzbogacenie) z uwagi na ograniczenie w uprawieniach właścicielskich przedmiotowej nieruchomości położonej przy ul. (...) oznaczonej jako działka nr (...), co miało miejsce w okresie od 18 czerwca 2015 r. do dnia 23 kwietnia 2021 r., na skutek udzielonego zabezpieczenia w dniu 18 czerwca 2015 r. (causa) – sprawie toczącej się przed Sądem Rejonowym w Zgierzu I Ns 1748/14 – które ma rygor natychmiastowej wykonalności i z dniem jego wydania (tj. 18 czerwca 2015 r.) ograniczone zostało prawo co do własności, zaś causa ograniczenia własności (orzeczenie sądu) odpadła wraz z umorzeniem w dniu 23.04.2021 r. postępowania w sprawie I Ns 1748/14.

W konsekwencji podniesionych zarzutów powód wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia w całości i uwzględnienie przekształcanego powództwa w całości za okres od dnia 18.06.2015 r. do dnia 28.04.2021 r. oraz o zasądzenie od pozwanego jako dłużnika in solidum na rzecz powoda kosztów procesu za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.

W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o oddalenie apelacji w całości oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja jako niezasadna podlegała oddaleniu.

Na wstępie należy wskazać, iż Sąd Okręgowy podziela i przyjmuje za własne poczynione przez Sąd I instancji prawidłowe ustalenia faktyczne, których ocena prawna nie nasuwa żadnych zastrzeżeń.

Powód w apelacji dokonał zmiany podstawy prawnej i faktycznej dochodzonego roszczenia na bezpodstawne wzbogacenie. Zmiana ta nie może jednak odnieść skutku oczekiwanego przez skarżącego. Po pierwsze, zmiana podstawy faktycznej w postępowaniu apelacyjnym nie jest dopuszczalna. Dopuszczalna jest zaś zmiana podstawy prawnej, gdy zachowana jest podstawa faktyczna żądania. W niniejszej sprawie jednak powód nie powoływał się w pozwie na takie okoliczności faktyczne, których kwalifikacja materialnoprawna miałaby przebiegać wielokierunkowo na tyle, żeby rozważać także zastosowanie instytucji bezpodstawnego wzbogacenia (art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c.). Zastosowanie przywołanych przepisów stanowiłoby zatem naruszenie zakazu orzekania ponad żądanie (art. 321 k.p.c.) –por. wyrok SN 30.10.2019 r. V CSK 334/18, legalis)

Odnosząc się jednak do sformułowanego w apelacji zarzutu, należy wskazać, że w poglądach doktryny prawa cywilnego i procedury cywilnej wskazuje się, że przepisy prawa cywilnego regulującego bezpodstawne wzbogacenie mogą mieć zastosowanie do zwrotu świadczeń wyegzekwowanych na podstawie tytułu zabezpieczającego, ale wyłącznie w przypadku zastosowania tzw. nowacyjnych sposobów zabezpieczenia (por. art. 753 § 1 i art. 753 ¹ § 1 k.p.c.) (tak D. Zawistowski [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom IV. Artykuły 730-1088, red. T. Wiśniewski, Warszawa 2021, art. 746). Wskazane sposoby zabezpieczenia dotyczą wyłącznie roszczeń szczegółowo wskazanych w treści art. 753 § 1 i 753 ¹ § 1 k.p.c.

Sprawa, w której udzielono zabezpieczenia postanowieniem Sądu Rejonowego w Zgierzu z dnia 18 czerwca 2015 r., sygn. akt I Ns 1768/14, była sprawą o ustanowienie drogi koniecznej, a tym samym nie mieści się w zamkniętym katalogu spraw, w których dopuszczalne jest stosowanie zabezpieczeń nowacyjnych, stąd zwrot świadczenia nie może mieć w tym przypadku zastosowania.

W ustalonych okolicznościach faktycznych z pewnością nie mogą mieć zastosowania przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. Nie sposób bowiem uznać, by pozwany wzbogacił się kosztem powoda w wyniku zastosowania zabezpieczenia w sprawie prowadzonej przed Sądem Rejonowym w Zgierzu pod sygn. akt I Ns 1768/14, przynajmniej powód tego nie wykazał, aby spełnione zostało świadczenie.

Z uzasadnienia apelacji zdaje się wynikać, że skarżący upatruje bezpodstawnego wzbogacenia pozwanego, gdyż nastąpiła po jego stronie korzyść majątkowa (wzbogacenie) z uwagi na ograniczenie w uprawieniach właścicielskich przedmiotowej nieruchomości położonej przy ul. (...) oznaczonej jako działka nr (...) w okresie od 18 czerwca 2015 r. do dnia 23 kwietnia 2021 r., na skutek udzielonego zabezpieczenia w dniu 18 czerwca 2015 r. Taka koncepcja nie mieści się ani w rozumieniu art. 410 k.c. w zw. z art.405 k.c., a tym bardziej nie przystaje do ustalonych okoliczności faktycznych. Skarżący posługuje się również zamiennie instytucjami odszkodowania za bezumowne korzystanie z nieruchomości i wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy. Wydaje się, że w istocie w tym właśnie upatruje swojej straty, a wzbogacenia po stronie pozwanego.

Sąd Rejonowy odniósł się szczegółowo do regulacji wynikającej ze wskazanej w pozwie podstawy- art. 145 § 1 k.c. i art. 224 § 2 k.c., czego zdaje się nie kwestionować również powód w złożonej apelacji. Szczegółowego wywodu Sądu Rejonowego nie ma potrzeby przywoływać, zwłaszcza, że przepisy te nie stanowią podstawy prawnej dla ujawnionych okoliczności faktycznych.

W tym miejscu podkreślić należy, że Sąd Rejonowy w pisemnych motywach niezwykle szczegółowo i trafnie rozważył podstawę materialnoprawną, jaką stanowi dla przytoczonych okoliczności faktycznych art. 746 k.p.c.

Odpowiedzialność na podstawie przepisu art. 746 jest bardziej rygorystyczna niż odpowiedzialność za czyny własne na ogólnych zasadach (art. 415 k.c.). Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25.02.2010 r., V CSK 293/09 (OSNC 2010/11, poz. 148) podkreślił, że odpowiedzialność na podstawie art. 746 § 1 k.p.c. jest niezależna od winy. Do przesłanek tej odpowiedzialności należy jednak wykazanie szkody i jej związku z wykonaniem zabezpieczenia, a także istnienia którejkolwiek z przesłanek rodzących odpowiedzialność uprawnionego, wymienionych w tym przepisie.

Sąd Rejonowy zasadnie przywołał dominujący w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że szkoda równoznaczna jest z uszczerbkiem majątkowym, powstałym wbrew woli poszkodowanego, obejmującym różnicę pomiędzy jego obecnym stanem majątkowym, a stanem majątkowym, jaki zaistniałby, gdyby nie zdarzenie wywołujące szkodę (wyrok SN z dnia 22 listopada 1963 r., III PO 31/63). Powód zaś nie podniósł żadnych okoliczności faktycznych świadczących o tym, aby wskutek zachowania pozwanego doznał uszczerbku w swoim majątku, nie podał, na czym owa szkoda miała polegać i w jaki sposób majątek powoda uległ uszczupleniu. Wystąpienie szkody jest zaś warunkiem sine qua non odpowiedzialności odszkodowawczej. Tymczasem skarżący nie wykazał, aby doznał szkody w przywołanym wyżej rozumieniu.

Powód nie wykazał zatem zaistnienia przesłanek z art. 746 k.p.c. w postaci szkody i związku przyczynowego.

Skarżący podkreśla w apelacji zaś, że w demokratycznym państwie prawa własność nie może być ograniczana bez wynagrodzenia, nawet jeśli następuje na skutek orzeczenia sądu, zwłaszcza, gdy orzeczenie to upada. Przywołana teza zasługują na aprobatę. Ma rację apelujący, że własność w rozumieniu art. 140 k.c. jest chroniona prawem, a orzeczenie zabezpieczające sądu nie stanowi okoliczności bezwzględnie wyłączającej odpowiedzialność uprawnionego wobec obowiązanego. Temu właśnie służy regulacja z art. 746 § 1 k.p.c. Komentowany przepis dotyczy roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej samym wykonaniem zabezpieczenia. Dyspozycją tego przepisu nie jest natomiast objęte roszczenie o zwrot spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia. Do roszczeń takich więc będą miały zastosowanie przepisy KC o bezpodstawnym wzbogaceniu, w szczególności zaś art. 410 KC, normujący zwrot nienależnego świadczenia (zob. uzasadnienie uchw. SN z 3.10.1972 r., III CZP 53/72, komentarz do art. 746 k.p.c. pod red. Zieliński 2024, wyd. 12/Zieliński/Flaga-Gieruszyńska , Legalis).

Reasumując, należy stwierdzić, że omówione powyżej instytucje prawa obejmują różne stany faktyczne. W niniejszej sprawie, skoro wykonanie zabezpieczenia nie spowodowało szkody (nie wykazano tej okoliczności), art. 746 § 1 k.p.c. stanowiący podstawę materialnoprawną żądania pozwu nie skutkuje uwzględnieniem roszczenia, wobec nieudowodnienia przesłanek wskazanych w przywołanym przepisie. Natomiast w badanej sprawie nie doszło do spełnienia czy wyegzekwowania świadczenia, które to okoliczności uzasadniałyby z kolei zastosowanie art. 410 k.c.

Wobec niewykazania przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej dochodzonego roszczenia, zbędne było prowadzenie postępowania dowodowego co do wysokości żądania. Tym samym ponowiony w apelacji wniosek o powołanie biegłego rzeczoznawcy z zakresu wyceny nieruchomości podlegał pominięciu na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 2 i 5 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

Podsumowując powyższy wywód stwierdzić należy, iż wywiedziona przez powoda apelacja nie zawierała zarzutów, mogących podważyć prawidłowość rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego i w konsekwencji podlegała oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c.

O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd Okręgowy rozstrzygnął w oparciu o art. 98 § 1 i 3 k.p.c., zasądzając od powoda na rzecz pozwanego tytułem kosztów zastępstwa procesowego kwotę 2.700 zł, ustaloną na podstawie § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. 2023 r. poz. 1935). Odsetki ustawowe za opóźnienie naliczane od kosztów procesu zostały zasądzone od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty stosownie do dyspozycji art. 98 § 1 ¹ k.p.c.