Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Łodzi

UZASADNIENIE

Decyzją z 1 października 2024 r. znak (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł., po rozpatrzeniu wniosku z 16 września 2024 r. odmówił H. Z. prawa do rekompensaty z tytułu pracy w warunkach szczególnych z uwagi na to, że ubezpieczona jest urodzona przed 1 stycznia 1949 r. i jej emerytura obliczona jest na starych zasadach (nie ma kapitału początkowego), a ponadto przeszła na wcześniejszą emeryturę z uwagi na pracę w szczególnych warunkach.

(decyzja z 1 października 2024 r. k. 17 pliku II akt ZUS)

Od powyższej decyzji – w dniu 9 października 2024 r. odwołanie wniosła H. Z.. (odwołanie k. 3)

Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł. w odpowiedzi na odwołanie wniósł o jego oddalenie. Organ rentowy wskazał, że wnioskodawczyni urodzona (...) ma przyznane prawo do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach od 10 czerwca 2003 r. – zatrudnienie w zakładach (...) od 1 lipca 1967 r. do 30 listopada 1994 r. Ponadto organ wskazał, że wnioskodawczyni jako osoba urodzona przed 1 stycznia 1949 r. pobiera emeryturę obliczoną na podstawie art. 53 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.
o emeryturach i rentach z FUS i nie ma ustalonego kapitału początkowego.

(odpowiedź na odwołanie k. 4)

Na rozprawie z 20 lutego 2025 r. wnioskodawczyni poparła odwołanie wskazując, że informację, że rekompensata jej się należy otrzymała od pani w ZUSie.

Pełnomocnik organu rentowego natomiast wniósł o oddalenie odwołania, wskazując, że wnioskodawczyni przeszła na emeryturę z tytułu pracy w szczególnych warunkach, więc już z tego powodu nie ma prawa do rekompensaty.

(końcowe stanowiska stron e-protokół rozprawy z 20 lutego 2025 r. 00:01:04-00:03:12 płyta CD – k. 15)

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

H. Z. urodziła się (...)

W dniu 30 kwietnia 2003 r. wnioskodawczyni złożyła wniosek o emeryturę.

(wniose o emeryturę wraz z załącznikami k. 1-2 odwrót pliku I akt ZUS)

Decyzją z 8 maja 2003 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ł. przyznał H. Z. wcześniejszą emeryturę od 10 czerwca 2003 r. tj. od osiągnięcia wieku emerytalnego 55 lat.

(decyzja k. 9 pliku I akt ZUS)

W dniu 16 września 2024 r. ubezpieczona złożyła wniosek o ponowne obliczenie jej emerytury z uwzględnieniem rekompensaty z tytułu pracy w warunkach szczególnych. (wniosek k. 4-5 pliku II akt ZUS)

Na skutek powyższego wniosku, organ wydał zaskarżoną decyzję. (decyzja
z 1 października 2024 r. k. 17 pliku II akt ZUS)

Sąd Okręgowy zważył, co następuje

Odwołanie jest niezasadne i podlega oddaleniu.

Rekompensata, zgodnie z definicją legalną zawartą w art. 2 punkt 5 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 roku o emeryturach pomostowych (tekst jednolity Dz.U. z 2024 r., poz. 1696 ze zmianami), jest odszkodowaniem za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze dla osób, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej.

Warunki przyznania prawa do rekompensaty określone zostały w art. 21 powołanej ustawy o emeryturach pomostowych.

Prawo do rekompensaty przysługuje ubezpieczonym, którzy:

1)  utracili możliwość przejścia na emeryturę w związku z wygaśnięciem po dniu
31 grudnia 2008 roku (w stosunku do ubezpieczonych urodzonych po dniu
31 grudnia 1948 roku, a przed dniem 1 stycznia 1969 roku) podstawy prawnej, umożliwiającej uzyskanie wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub
w szczególnym charakterze,

2)  nie spełniają warunków do uzyskania emerytury pomostowej,

3)  legitymują się co najmniej 15-letnim okresem pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS,

4)  nie uzyskali prawa do emerytury według zasad określonych w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Ustalenie prawa do rekompensaty następuje przy rozpoznaniu wniosku o emeryturę, bowiem rekompensata, zgodnie z treścią art. 23 ust. 2 ww. ustawy o emeryturach pomostowych jest przyznawana w formie dodatku do kapitału początkowego, o którym mowa w art. 173 i art. 174 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Rekompensata zwiększa zatem wartość kapitału początkowego ubezpieczonego i tym samym daje możliwości odpowiedniego zwiększenia podstawy wymiaru emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, do której osoba uprawniona nabyła prawo po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego.

Skoro rekompensata przyznawana jest w formie dodatku do kapitału początkowego,
a zgodnie z art. 173 ww. ustawy o emeryturach i rentach kapitał początkowy ustala się dla ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 roku, za których były opłacane składki na ubezpieczenia społeczne przed dniem 1 stycznia 1999 roku, to rekompensata jest adresowana wyłącznie do ubezpieczonych objętych systemem emerytalnym zdefiniowanej składki (emerytury w powszechnym wieku emerytalnym dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 roku). Zatem warunek sformułowany w art. 21 ust. 2 ww. ustawy o emeryturach pomostowych należy rozumieć w taki sposób, że rekompensata jest adresowana wyłącznie do ubezpieczonych, którzy przed osiągnięciem podstawowego wieku emerytalnego nie nabyli prawa do emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych obliczonej według formuły zdefiniowanego świadczenia. Jedynie więc nabycie prawa do wcześniejszej emerytury stanowi przesłankę negatywną przyznania prawa do rekompensaty.

Przyczyną ustanowienia przez ustawodawcę instytucji rekompensaty było dążenie do wyrównania szkody, spowodowanej wejściem w życie ustawy o emeryturach pomostowych, poniesionej przez osoby legitymujące się 15-letnim stażem pracy w warunkach szczególnych, a nie spełniające innych warunków do przyznania im wcześniejszej emerytury do dnia
1 stycznia 2009 roku i jednocześnie nie spełniające warunków do przyznania im emerytury pomostowej po tej dacie. Do powstania prawa do rekompensaty koniecznym więc jest by ubezpieczony poniósł szkodę, poprzez utratę możliwości wcześniejszego przejścia na emeryturę z tytułu pracy w warunkach szczególnych na podstawie przepisów o emeryturach
i rentach z FUS, wskutek odebrania mu tego przywileju przez ustawodawcę.

Tymczasem, zgodnie z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i retach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz.U. z 2023 r., poz. 1251 ze zm.) – ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r., będącym pracownikami,
o których mowa w ust. 2 i 3, zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art. 27 pkt 1 ustawy
o emeryturach i rentach z FUS (czyli w wieku wynoszącym co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn).

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż decyzją z dnia
8 maja 2003 r. H. Z., urodzona (...) nabyła prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach przyznanej jej w wieku 55 lat – obliczonej na podstawie art. 53 ust. 1 pkt. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS od dnia
10 czerwca 2003 r. i świadczenie to otrzymuje do chwili obecnej. Wnioskodawczyni jako osoba urodzona przed dniem 1 stycznia 1949 roku nie ma ustalonego kapitału początkowego.

Tym samym wobec jednoznacznej treści art. 21 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 roku
o emeryturach pomostowych nie przysługuje jej rekompensata.

Z tych też względów bez znaczenia pozostawała okoliczność, że ubezpieczona wykonywała pracę w warunkach szczególnych przez co najmniej 15 lat w okresie zatrudnienia w zakładach (...). Okres został już bowiem uwzględniony przez organ rentowy
w postępowaniu zakończonym decyzją z 8 maja 2003 r. przyznającą wnioskodawczyni emeryturę w wieku niższym niż określonym w punkcie 27 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Skoro zatem wnioskodawczyni przeszła na emeryturę wcześniejszą – nie utraciła prawa do emerytury w obniżonym wieku – zatem nie ma jej czego rekompensować.

Na marginesie wskazać także należy, że odwołującej nie przysługuje prawo do zwiększenia wysokości emerytury w związku z zatrudnieniem w warunkach szczególnych.

Art. 54 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. nr 40, poz. 267 ze zm.), przewidywał możliwość przyznania wzrostu emerytury lub renty inwalidzkiej w wysokości 10 lub 15% podstawy wymiaru świadczenia, z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Rodzaje prac i stanowiska pracy oraz warunki, które uzasadniały przyznanie ubezpieczonym wzrostu świadczeń określały przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach (Dz.U. nr 8, poz. 43 ze zm.), wydanego na podstawie art. 55 pkt 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.

Z dniem 15 listopada 1991 r. weszła w życie ustawa z dnia 17 października 1991 r.
o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. nr 104, poz. 450 ze zm.), powoływana dalej jako „ustawa rewaloryzacyjna”, która w art. 21 ust. 4 ograniczyła liczbę uprzednio przysługujących dodatków do emerytur i rent do enumeratywnie wymienionych w ust. 1 – rodzinnego, pielęgnacyjnego, dla sieroty zupełnej oraz w ust. 4 – za tajne nauczanie i za działalność kombatancką. Przepisy ustawy miały zastosowanie do wniosków zgłoszonych począwszy od dnia jej wejścia w życie lub przed dniem jej wejścia w życie, jeżeli choćby jeden z warunków do uzyskania prawa do świadczenia został spełniony począwszy od tego dnia (art. 26).

Zasada ta została utrzymana w mocy po nowelizacji ustawy rewaloryzacyjnej ustawą
z dnia 2 grudnia 1993 r. o zmianie ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. nr 127, poz. 583), z tą jednak modyfikacją, że do osób, które do dnia 15 listopada 1991 r. nie zgłosiły wniosku o emeryturę lub rentę, mimo, że spełniały warunki do przyznania jednego z tych świadczeń, stosowało się przepisy dotychczasowe.

Ustawa z dnia 17 października 1991 r. pogarszała sytuację pewnych kategorii uprawnionych do świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego. Toteż Trybunał Konstytucyjny rozpoznając zgodność niektórych jej przepisów z Konstytucją, w tym także art. 21 ust. 4, wydał orzeczenie o potrzebie zrekompensowania emerytom i rencistom utraty ekwiwalentu za pracę w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze (tak: orzeczenie z dnia 11 lutego 1992 r., K. 14/91, OTK 1992 r., poz. 9).

Konsekwencją tego orzeczenia była ustawa z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowaniu okresowego nie podwyższania płac w sferze budżetowej oraz utraty niektórych wzrostów lub dodatków do emerytur i rent (tekst jednolity: Dz.U. z 2000 r. nr 23, poz. 294).

Ustawy: o systemie ubezpieczeń społecznych z dnia 13 października 1998 r. oraz
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 grudnia 1998 r. nie zawierają żadnej merytorycznej regulacji, którą można by odnieść do utraty przez emerytów
i rencistów dodatków do świadczeń za pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze i ich rekompensaty. Wypłata tych rekompensat zakończyła się w 2004 roku.

Skarżąca nie była emerytką lub rencistką przed dniem 15 listopada 1991 r. i przed tą datą nie spełniała warunków do przyznania jednego z tych świadczeń (choćby na nieukończenie stosownego wieku). Tym samym nie spełniała też warunku przyznania jej dodatku do emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych.

Mając na uwadze wszystkie wyżej wymienione okoliczności Sąd na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. oddalił odwołanie, o czym orzekł jak w sentencji wyroku.