Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Łodzi

UZASADNIENIE

Orzeczeniem z dnia 22 marca 2023 roku, nr (...). (...).2059.2020, (...) w Ł., na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 100) oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. (Dz.U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm.), po rozpoznaniu odwołania wniesionego od orzeczenia wydanego przez (...) do (...) (...) (...) z dnia 20 listopada 2020 roku, nr: ZON.721.1931.2020, uchylił zaskarżone orzeczenie w części dotyczącej ustaleń zawartych w punkcie III., orzekając, że orzeczenie wydaje się na stałe. Pozostałe ustalenia zawarte w zaskarżonym orzeczeniu utrzymano w mocy.

M. C., reprezentowany przez matkę – J. C. złożył odwołanie od powyższego orzeczenia, zaskarżając decyzję z dnia 22 marca 2023 roku w całości, jednocześnie wnosząc o jej zmianę i zaliczenie odwołującego do osób o stopniu niepełnosprawności znacznej. Skarżonej decyzji zarzucono błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, iż M. C. należy zaliczyć do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy z prawidłowo dokonanych ustaleń faktycznych wynika, iż skarżący jest osobą, którą należy zaliczyć do znacznego stopnia niepełnosprawności.

W odpowiedzi na odwołanie (...) w Ł. wniósł o jego oddalenie.

Wyrokiem z 23 kwietnia 2025 roku Sąd Rejonowy dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi – X Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie wnioskodawcy.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło na podstawie następujących ustaleń:

M. C. ma 21 lat. Uczęszcza do klasy dla uczniów z umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością intelektualną Specjalnego Ośrodka Szkolno- (...) w Z..

Od urodzenia wnioskodawca rozwija się z opóźnieniem i problemami z rozwojem mowy.

W 2011 roku wnioskodawca był hospitalizowany w Wojewódzkim Szpitalu (...) z powodu opóźnionego rozwoju mowy. Wykonane badanie EEG w czuwaniu, wykazało zmiany zlokalizowane w prawej okolicy skroniowej o charakterze napadowym.

Wnioskiem z dnia 9 października 2020 roku J. C.– matka wnioskodawcy – wniosła o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności jej syna.

Orzeczeniem z dnia 20 listopada 2020 roku (...) do (...) (...) (...) zaliczył M. C. do osób niepełnoprawnych z symbolem przyczyny niepełnosprawności 01-U, ustalając, że niepełnosprawność datuje się od urodzenia. Orzeczenie wydano okresowo do dnia 30 listopada 2022 roku.

We wskazaniach ustalono, że M. C. wymaga konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne, ułatwiające funkcjonowanie danej osoby, korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki.

Uznano, że naruszenie sprawności organizmu ma charakter czasowy, w związku z tym orzeczenie wydane zostało na czas określony do dnia 30 listopada 2022 roku.

Sprawę rozpatrzono przy udziale psychologa.

Odwołanie od powyższego orzeczenia w dniu 21 grudnia 2020 roku złożyła matka wnioskodawcy.

(...) orzeczeniem z dnia 11 października 2021 roku utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie (...).

W dniu 9 listopada 2021 roku matka M. C. złożyła odwołanie od ww. orzeczenia, w którym wniosła o zaliczenie jej syna do znacznego stopnia niepełnosprawności.

Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 17 stycznia 2023 roku ustalono, że M. C. jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do 31 sierpnia 2028 roku.

Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi w sprawie o sygn. akt X U 866/21 postanowieniem z dnia 27 stycznia 2023 roku uchylił zaskarżone orzeczenie (...) w Ł. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia z powodu z powodu zaistnienia nowych okoliczności dotyczących niepełnosprawności, które powstały po dniu wniesienia odwołania od tego orzeczenia.

U M. C. rozpoznano upośledzenie umysłowe umiarkowane, afazję motoryczną oraz mieszane zaburzenia zachowania i emocji.

M. C. jest pod stałą opieką neurologa. Przyjmuje lek N. 800 mg 1-1-0 tab. Okresowo jest kontrolowany w (...), gdzie nie jest leczony farmakologicznie.

Z uwagi na niski zakres wiedzy o świecie, nie rozumienie zagrożeń i konsekwencji działania, zaradność życiowa wnioskodawcy jest istotnie ograniczona.

Chłopiec pozostaje zaradny w zakresie podstawowej samoobsługi, z odpowiednim ukierunkowaniem, pod kontrolą, wykonuje proste czynności dnia codziennego i obowiązki domowe, z którymi radzi sobie adekwatnie do swoich możliwości intelektualnych. Jest w stanie samodzielnie spożywać posiłki, utrzymać higienę osobistą. Samodzielnie porusza się w domu i poza nim. Jest samodzielny przy ubieraniu i rozbieraniu się. Nie występują niedowłady kończyn oraz ograniczenia w układzie ruchu.

Myślenie wnioskodawcy charakteryzuje się konkretnością, wolnym tempem, obniżonym krytycyzmem. Niewykształcone jest myślenie abstrakcyjne. Obecne są trudności w działaniach wymagających zmiany wyuczonego stereotypu (sztywność poznawcza), trudności z radzeniem sobie w sytuacjach nowych, problemy z planowaniem, przewidywaniem, organizowaniem działań zmierzających do rozwiązywania problemów oraz z wykonywaniem operacji abstrakcyjnych i wykorzystaniem wiedzy teoretycznej, z wydawaniem sądów, wyciąganiem wniosków. U wnioskodawcy słabo rozwinięte jest myślenie pojęciowo-słowne. Upośledzone są: rozumowanie logiczne, rozumowanie przyczynowo-skutkowe, umiejętność wglądu w postępowanie, podejmowane decyzje, przewidywania konsekwencji.

Z punktu widzenia neurologii u wnioskodawcy stwierdza się upośledzenie umysłowe oraz afazję mot oryczną w wywiadzie, co pozwala zaliczyć wnioskodawcę do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na stałe.

Wnioskodawca jest w dobrym stanie ogólnym internistycznym. Nie leczy się przewlekle z powodów internistyczno-kardiologicznych . Z punktu widzenia internistycznego i kardiologicznego wnioskodawca nie jest niepełnosprawny.

Z punktu widzenia psychiatrii i psychologii wnioskodawca jest upośledzony intelektualnie. Stwierdzone naruszenie sprawności pozwala zaliczyć wnioskodawcę do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności.

Powyższy stan faktyczny Sąd Rejonowy ustalił na podstawie dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, aktach organu orzekającego, a także pisemnych opinii biegłych z zakresu kardiologii i chorób wewnętrznych, neurologii, psychiatrii i psychologii. Uznał, że spór w niniejszym postępowaniu sprowadzał się do ustalenia, w jakim stopniu wnioskodawca jest osobą niepełnosprawną i zważywszy na przedmiot rozpoznania Sądu dotyczący weryfikacji wskazań niepełnosprawności, Sąd dopuścił dowód z opinii biegłych z zakresu kardiologii i chorób wewnętrznych, neurologii, psychiatrii i psychologii. (...) w Ł. nie złożył zastrzeżeń do żadnej z dopuszczonych w toku postępowania opinii biegłych.

Sąd I instancji wskazał, że pismem z dnia 4 grudnia 2023 roku, stanowiącym odpowiedź na opinię sądową psychiatryczno-psychologiczną z dnia 26 października 2023 roku, matka wnioskodawcy wniosła zastrzeżenia, wnioskując o dopuszczenie opinii sądowej psychiatryczno-psychologicznej innego biegłego lekarza psychiatry i lekarza psychologa, wskazując jednocześnie, że wydana w sprawie opinia w sposób istotny narusza zasadę obiektywizmu, poprzez twierdzenie zespołu orzekającego, że pogorszenie stanu zdrowia wnioskodawcy należy upatrywać w innym zachowaniu, a nie w zaburzeniach, które powinny kwalifikować M. C. do znacznego stopnia niepełnosprawności; ponadto zarzucono biegłym brak konfrontacji swego stanowiska ze stanowiskiem lekarza orzecznika ZUS, który orzekł, że wnioskodawca nie jest zdolny do samodzielnej egzystencji oraz, że sporządzona przez biegłych opinia jest niepełna (k. 80-82); pismem z dnia 17 października 2024 roku wnioskodawca powtórzył zastrzeżenia złożone w poprzednim piśmie, za dodatkowe wskazując okoliczności faktyczne w postaci informacji o braku promocji M. C. do kolejnej klasy, spowodowanego problemami zdrowotnymi; opinia sądowa psychiatryczno-psychologiczna była uzupełniana w toku postępowania zgodnie z zastrzeżeniami wnioskodawcy na mocy postanowienia Sądu z dnia 4 listopada 2024 r. (k.145)

Sąd meriti wskazał, że biegłe psychiatra i psycholog w swoich opiniach uzupełniających ustosunkowały się do zarzutów i zastrzeżeń wnioskodawcy, doprecyzowując swoje stanowisko i ostatecznie podtrzymując swoją opinię podstawową.

Uznał, że zastrzeżenia do opinii biegłych składane przez wnioskodawcę, tylko w nikłej części okazały się zasadne i dotyczącej ustaleń stanu faktycznego, nie zaś wniosków. W przeważającej części stanowiły jedynie polemikę z wnioskami, nie zaś umotywowane zarzuty kwestionujące merytoryczność i prawidłowość wniosków zawartych w opinii biegłych psychologa i psychiatry. Zaprezentowane w sprawie opinie (podstawowa i uzupełniająca) nie zawierały defektów, które podważałyby ich ostateczną wartość dowodową. W konsekwencji nie można uznać pism wnioskodawcy przedstawiających zarzuty do opinii sądowej psychiatryczno-psychologicznej oraz opinii uzupełniających za skuteczne zakwestionowanie ww. opinii, lecz jedynie za wyraz nieuzasadnionej dyskusji z wnioskami biegłych.

W ocenie Sądu a quo wszystkie opinie wydane przez biegłych w niniejszej sprawie zasługiwały na uwzględnienie. Opinie są pełne, jasne i jednoznaczne, odpowiadają zakreślonej tezie dowodowej, a wnioski wysnute przez biegłych są logiczne i prawidłowo uzasadnione, nadto znajdują potwierdzenie w pozostałym materiale dowodowym, a zwłaszcza w złożonej dokumentacji medycznej. Biegli szczegółowo odnieśli się do stanu zdrowia wnioskodawcy i zwrócili uwagę na okoliczności związane z jego codziennym funkcjonowaniem.

Sąd I instancji podkreślił, iż podstawą zakwestionowania opinii nie może być fakt, iż treść wydanej w sprawie opinii nie jest zbieżna z zapatrywaniami oraz stanowiskiem w sprawie danej strony. Jak słusznie wskazuje się w judykaturze, opowiedzenie się za odmiennym stanowiskiem oznaczałoby, bowiem przyjęcie, że należy przeprowadzić dowód z wszelkich możliwych biegłych, by upewnić się, czy niektórzy z nich nie byliby takiego zdania, jak strona kwestionująca ( tak m. in.: wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 28 lutego 2013 roku w sprawie III AUa 1180/12, LEX 1294835; wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 22 lutego 2013 roku w sprawie I ACa 76/12, LEX 1312019); zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem, przyczynami mogącymi przemawiać za koniecznością uzyskania dodatkowej opinii od innego biegłego są na przykład nielogiczność wyciągniętych przez niego wniosków, zawarcie w opinii sformułowań niekategorycznych, niejednoznacznych czy też brak dostatecznej mocy przekonywającej opinii ( tak m.in.: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 12 lutego 2013 roku w sprawie I ACa 980/12, LEX 1293767; wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 3 kwietnia 2013 roku w sprawie I ACa 148/13, LEX 1313335); nie ma wreszcie uzasadnienia wniosek o powołanie kolejnego biegłego (biegłych) w sytuacji, gdy złożona już opinia jest niekorzystna dla strony. Zgłaszając taki wniosek, strona winna wykazać błędy, sprzeczności lub inne wady w złożonych do akt sprawy opiniach biegłych, które dyskwalifikują te opinie, uzasadniając tym samym powołanie dodatkowych opinii (Wyrok SN z 30.01.2020 r., II UK 248/18, LEX nr 3218359). Powyższe okoliczności nie miały zaś miejsca w niniejszym postępowaniu.

Ponadto Sąd Rejonowy zaznaczył, że wnioskodawca zawnioskował o przeprowadzenie dowodu z opinii innego biegłego psychiatry i psychologa, który Sąd oddalił - w niniejszym postępowaniu przeprowadzono szerokie postępowanie dowodowe, obejmujące trzy opinie biegłych lekarzy różnych specjalności; żadna z wydanych opinii nie potwierdziła zasadności argumentów wnioskodawcy; należy, zatem uznać, że wniosek dowodowy o dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego psychiatry i psychologa był nieistotny dla rozstrzygnięcia sprawy i zmierzał jedynie do przedłużenia postępowania, wobec czego postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2025 r. oddalił wskazany wniosek.

Na podstawie tak dokonanych ustaleń Sąd Rejonowy uznał, że odwołanie podlegało oddaleniu, jako niezasadne.

Wskazał, że kryteria zaliczania do poszczególnych stopni niepełnosprawności określa ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tj. Dz.U. z 2021 r. poz. 573 ze zm.); zgodnie z art. 1 ustawa ma zastosowanie do osób niepełnosprawnych, tj. osób, których niepełnosprawność została potwierdzona orzeczeniem o zakwalifikowaniu przez organy orzekające do jednego z trzech stopni niepełnosprawności, o których mowa w art. 3 tej ustawy (art. 1 ust. 1), bądź orzeczeniem o całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy na podstawie odrębnych przepisów (art. 1 ust. 2), bądź orzeczeniem o niepełnosprawności wydanym przed 16 rokiem życia (art. 1 ust. 3); w myśl art. 3 ust. 1 pkt 1-3 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, ustala się trzy stopnie niepełnosprawności, które stosuje się do realizacji celów określonych ustawą: znaczny, umiarkowany i lekki.

W ocenie Sądu meriti – w niniejszej sprawie jest bezsporne, że odwołujący się jest osobą niepełnosprawną, zaś przedmiotem rozstrzygnięcia Sądu było ustalenie czy skarżący winien zostać zaliczony do umiarkowanego (jak wskazano w zaskarżonym orzeczeniu) czy do znacznego stopnia niepełnosprawności, (czego domagała się strona odwołująca się). Stosownie z art. 4 ust. 2 ww. ustawy do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagającą czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych.

Następnie Sąd I instancji powołał przepis art. 4 ust. 1 ww. ustawy, wskazujący że do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Niezdolność do samodzielnej egzystencji oznacza naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację (art. 4 ust. 4); o istnieniu znacznego stopnia niepełnosprawności przesądzają, zatem łącznie trzy przesłanki: pierwsza – naruszona sprawność organizmu, druga – niezdolność do pracy albo zdolność do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i trzecia – konieczność opieki (stałej lub długotrwałej) i pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji; dwie pierwsze przesłanki są zbieżne zarówno dla umiarkowanego jak i znacznego stopnia niepełnosprawności. W niniejszej sprawie sporną była przede wszystkim okoliczność czy odwołujący się spełnia trzecią z powyższych przesłanek, pozwalającą zakwalifikować go do znacznego stopnia niepełnosprawności.

Dalej Sąd Rejonowy wywiódł, że standardy w zakresie kwalifikowania do lekkiego, umiarkowanego i znacznego stopnia niepełnosprawności określają § 29 - § 31 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 roku w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (t.j. Dz.U. z 2021 r, poz. 857); konieczność sprawowania opieki została zdefiniowana dla celów orzekania o niepełnosprawności w § 29 ust. 1 pkt 2 powołanego rozporządzenia w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności; zgodnie z tym przepisem oznacza ona całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem; natomiast w świetle § 29 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych, oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzielaniu jej wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych. Ustawodawca wskazuje w komentowanym przepisie, że osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga zarówno opieki, jak i pomocy, nie zastosował bowiem alternatywy łącznej „lub”. Oprócz tego opieka i pomoc mają być sprawowane w sposób stały lub długotrwały. W myśl § 29 ust. 2 rozporządzenia w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności przez długotrwałą opiekę i pomoc w pełnieniu ról społecznych rozumie się konieczność jej sprawowania przez okres powyżej 12 miesięcy w zakresie, o którym mowa w ust. 1 pkt 2 i 3.

W ocenie Sądu Rejonowego – w niniejszej sprawie organ orzekający w sposób prawidłowy zastosował przepisy zarówno ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych, jak i rozporządzenia w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności, zaliczając M. C. do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności - (...) w Ł. nie naruszył ani § 29 cytowanego rozporządzenia, ani art. 4 ust. 1 powołanej ustawy.

Sąd a quo zważył, uwzględniając całokształt zgromadzonego w sprawie materiału, że M. C. w rozumieniu powołanej ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, zaś przyczynami jego niepełnosprawności jest schorzenie oznaczone symbolem 01-I, sprawność organizmu wnioskodawcy jest niewątpliwie naruszona, wymaga nadto pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych, jednakże nie zachodzą wobec niego pozostałe przesłanki ustalenia znacznego stopnia niepełnosprawności. Stan zdrowia wnioskodawcy oraz jego funkcjonowanie w życiu codziennym nie wymagają konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji - skarżący jest samodzielny, nie wymaga karmienia ani pielęgnacji, w zakresie samoobsługi wymaga pomocy przy naszykowaniu ubrania, ale ubiera się samodzielnie - wnioskodawca myje się samodzielnie, spożywa posiłki samodzielnie, porusza się samodzielnie, wymaga pomocy osób trzecich w niektórych czynnościach codziennych - nie jest zatem osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, albowiem jest w stanie bez pomocy innych osób zaspokajać podstawowe potrzeby życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację.

Mając na względzie całość materiału dowodowego zgromadzonego
w niniejszym postępowaniu, Sąd Rejonowy nie znalazł podstaw do uznania odwołującego się za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności - odwołujący się wymaga bowiem czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych, nie jest natomiast osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji lub osobą ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Mając, zatem na uwadze całokształt zgromadzonego materiału dowodowego, brak było podstaw do uwzględnienia odwołania, co skutkowało jego oddaleniem stosownie do treści art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c.

M. C., reprezentowany przez pełnomocnika – matkę J. C., wniósł apelację od powyższego wyroku, zaskarżając orzeczenie w całości.

Skarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił:

1. błędną ocenę zebranego materiału dowodowego, w szczególności opinii biegłych z zakresu psychiatrii, psychologii i neurologii, które wskazują na istotne ograniczenia w codziennym funkcjonowaniu, wymagające wsparcia osób trzecich;

2. błędne przyjęcie, że M. C. nie spełnił przesłanek do uznania go za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji, mimo że zgodnie z opinią lekarza orzecznika ZUS dnia 17 stycznia 2023 roku jest za taką osobę uznany;

3. naruszenie art. 4 ust. 4 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej poprzez błędne zastosowanie kryteriów umiarkowanego stopnia niepełnosprawności w sytuacji, gdy z okoliczności sprawy wynika, że spełnione są przesłanki znacznego stopnia;

4. pominięcie faktu, że stan zdrowia syna nie rokuje poprawy i wymaga stałego nadzoru, opieki i pomocy w codziennym funkcjonowaniu, co wynika z dokumentacji psychologiczno- psychiatrycznej oraz medycznej.

Podnosząc powyższe zarzuty skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez ustalenie wyższego stopnia niepełnosprawności i zaliczenie M. C. do znacznego stopnia niepełnosprawności.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja jest zasadna, lecz nie z tych przyczyn które zostały wskazane i skutkuje uchyleniem zaskarżonego wyroku i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu dla Łodzi – Śródmieścia w Łodzi ze zniesieniem postępowania dotkniętego nieważnością.

Zgodnie bowiem z brzmieniem art.378§1 k.p.c. sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania.

W myśl art.379 pkt 5 k.p.c. nieważność postepowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw.

W judykaturze Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że nieważność postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony jej praw, w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. zachodzi wówczas, gdy strona, wbrew swojej woli, zostaje faktycznie pozbawiona możności działania i na skutek tego nie brała udziału w postępowaniu sądowym lub jego istotnej części. (por. wyrok SN z dnia 13 czerwca 2002 r., V CKN 1057/00, opubl. L., postanowienie SN z dnia 27 listopada 2024 r., I CSK 3683/23, opubl. L.).

Brak możności obrony swoich praw jako przesłanka nieważności postępowania musi być interpretowana ściśle. Hipoteza art. 379 pkt 5 k.p.c. zostaje wypełniona, gdy z powodu uchybień procesowych sądu strona nie mogła brać i faktycznie nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części, zaś skutki tych wadliwości nie mogły być usunięte na następnych posiedzeniach przed wydaniem wyroku w danej instancji. ( por. postanowienie SN z dnia 19 marca 2025 r., I CSK 2831/24)

Przytoczona podstawa nieważności postępowania jest spełniona, jeżeli z powodu wadliwości procesowych sądu lub strony przeciwnej, będących skutkiem naruszenia konkretnych przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, których nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji, strona nie mogła – wbrew swej woli – brać i nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części. Pozbawienie to musi w sposób bezwzględny wyłączać możność obrony, chociaż nie można go utożsamiać z całkowitym wyłączeniem strony od udziału w postępowaniu. Regułą jest, że rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, wbrew przepisom prawa, prowadzi do nieważności postępowania. (por. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 10 czerwca 1974 r., II CR 155/74, LEX nr 4895; z 10 lipca 1974 r., II CR 331/74, OSNC 1975/5/84; z dnia 6 marca 1998 r., III CKN 94/98, LEX nr 36068; z dnia 10 maja 2000 r., III CKN 416/98, OSNC 2000/12/220; z dnia 10 lipca 2002 r., II CKN 822/01, LEX nr 1674487; z dnia 28 listopada 2002 r., II CKN 399/01, LEX nr 196607; z dnia 22 maja 2014 r., IV CSK 545/13, LEX nr 1483413).

Wstępnie wskazać należy, że - co do zasady - sąd jest uprawniony do skierowania sprawy na posiedzenie niejawne w trybie art. 148 ¹ k.p.c., gdy pozwany uznał powództwo lub gdy po złożeniu przez strony pism procesowych i dokumentów, w tym również po wniesieniu zarzutów lub sprzeciwu od nakazu zapłaty albo sprzeciwu od wyroku zaocznego, sąd uzna - mając na względzie całokształt przytoczonych twierdzeń i zgłoszonych wniosków dowodowych – że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne, a ponadto jeżeli strona w pierwszym piśmie procesowym nie złożyła wniosku o przeprowadzenie rozprawy, chyba że pozwany uznał powództwo.

Możliwość rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 148 ¹ § 1 k.p.c. nie jest też wyłączona w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Możliwe jest bowiem rozpoznanie na posiedzeniu niejawnym sprawy, w której rozstrzygnięcie zależy od stwierdzenia niezdolności do pracy, ale tylko wtedy gdy zarówno wybór specjalności biegłych, jak i ich opinie nie są negowane przez strony albo jeśli organ rentowy zaaprobuje niekorzystne dlań stanowisko lub też ubezpieczony zgodzi się z negatywnym osądem medycznym co do stopnia upośledzenia jego organizmu. Uprawnienie jednak - a nie obowiązek - sądu rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym (art. 148 ¹ § 1 k.p.c.) nie powstaje natomiast, gdy strony pozostają wciąż w otwartym sporze, zgłaszają (ponawiają) wnioski dowodowe oraz nie miały możliwości wypowiedzenia się w przedmiocie kluczowych dowodów. (por. wyrok SN z dnia 14 grudnia 2021 r., (...) 152/21, opubl. L.)

W ocenie Sądu Okręgowego zakreślone w powołanym przepisie ramy odstępstwa od jawnego rozpoznania sprawy nie wystąpiły jednak na gruncie rozpatrywanego sporu.

Analiza akt sprawy prowadzonej przez Sąd meriti wykazuje, że postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2025 roku Sąd Rejonowy oddalił dalsze wnioski dowodowe M. C. o dopuszczenie dowodu z opinii innego psychiatry i psychologa (nota bene - bez wskazania podstawy prawnej – przyczyny tej decyzji) i tego samego dnia – nie uprzedzając stron o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne – wydał wyrok.

Sąd I instancji wydając tego samego dnia wyrok pozbawił go zatem możliwości uczestniczenia w istotnym etapie postępowania, odniesienia się do całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego stanowiącego podstawę wydania rozstrzygnięcia przez sąd I instancji, wskazania uchybień dowodowych, i w konsekwencji pozbawienie wnioskodawcy możliwości obrony swoich praw, co stanowi okoliczność uzasadniającą zarzut nieważności postępowania na podstawie art. 379 pkt 5 k.p.c.

Wnioskodawca został zatem pozbawiony możliwości dalszego udziału w postępowaniu, wypowiedzenia się co do oddalenia wniosku o przeprowadzenie dowodu oraz zajęcia ostatecznego stanowiska w sprawie. Został zatem – w ocenie Sądu Okręgowego – pozbawiony możliwości obrony swych praw w procesie sądowym.

Stan, o którym mowa w art. 379 pkt 5 k.p.c. zachodzi bowiem wówczas, gdy z powodu uchybień procesowych sądu strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli skutki tych wadliwości nie mogły być usunięte na następnych posiedzeniach przed wydaniem wyroku w danej instancji. Chodzi zatem o sytuację, w której w następstwie naruszenia przepisów prawa doszło do pozbawienia możliwości aktywnego uczestnictwa w postępowaniu w stopniu uzasadniającym przyjęcie, że strona została pozbawiona prawa do wysłuchania. O pozbawieniu możliwości obrony swych praw przesądza zatem łączne wystąpienie trzech okoliczności: naruszenia przez sąd przepisów procesowych będących źródłem uprawnień strony, wpływu tego uchybienia na wyłączenie możliwości jej działania w postępowaniu oraz niemożliwość obrony praw do zakończenia postępowania. (por. postanowienie SN z dnia 31 stycznia 2025 r., I CSK 4436/23, opubl. L., postanowienie z dnia 28 listopada 2024 r., I CSK 3539/23, opubl. L.)

Pozbawienie strony możliwości wypowiedzenia się co do przeprowadzonego przez sąd dowodu oznacza takie naruszenie zasad postępowania, które musi być ocenione jako pozbawienie możliwości obrony jej praw prowadzące do nieważności postępowania (art. 379 pkt 5 w związku z art. 391 § 1 KPC) . (por. uzasadnienie do wyroku z dnia 5 maja 2010 r., sygn. akt I UK 336/09, wyrok z dnia 3 lipca 2007 r. I UK 40/07 i wyrok z dnia 16 lipca 2008 r. I UK 3/08).

Analogiczne poglądy wyrażał też Europejski Trybunał Praw Człowieka, badający przestrzeganie prawa do sądu przez państwa - strony Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w R. dnia 4 listopada 1959 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.).

Miedzy innymi w orzeczeniu z dnia 26 lipca 2011 r. (...) w sprawie J. przeciwko (...) (opubl. L.) uznał, że „zasada równości broni będąca jednym z elementów szerszego pojęcia rzetelnego procesu wymaga, by każda ze stron miała rozsądną możliwość przedstawienia swojej sprawy na warunkach, które nie stawiają jej w sytuacji wyraźnie niekorzystnej w stosunku do strony przeciwnej, a pojęcie sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy implikuje także prawo do postępowania kontradyktoryjnego; prawo to oznacza, że strony postępowania karnego lub cywilnego muszą z zasady mieć możliwość nie tylko przedstawienia wszelkich dowodów niezbędnych, by skutecznie dochodzić swoich roszczeń, lecz także możliwość zapoznania się z całością przedstawionych dowodów lub złożonych oświadczeń oraz wypowiedzenia się co do tych dowodów i oświadczeń w celu wywarcia wpływu na orzeczenie sądu”.

Uznać zatem należy, że Sąd Rejonowy wydając na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 148 ¹ § 1 k.p.c. wyrok, bez przyznania stronie - pozostającej w otwartym sporze, która ponawiała wnioski dowodowe - możliwości wypowiedzenia się w przedmiocie kluczowych dowodów, przekroczył zakreślone w tym przepisie ramy odstępstwa od jawnego rozpoznania sprawy, które niewątpliwie nie wystąpiły na gruncie niniejszego sporu.

Doszło zatem w postępowaniu przed Sądem I instancji do pozbawienia wnioskodawcy prawa do obrony, co skutkuje stwierdzeniem na postawie art.379 pkt 5 k.p.c. nieważności postępowania od dnia wydania wyroku (23 kwietnia 2025 roku).

Z uwagi na powyższe Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, znosząc postępowanie od daty wydania tego wyroku.

Stwierdzenie z urzędu nieważność postępowania w niniejszej sprawie - powoduje odstąpienie od rozważania zarzutów podniesionych w złożonym środku odwoławczym.

SSO Paulina Kuźma